Реферат: Билеты по белорусской литературе

Билет№1 Вопрос №1.

АповесцьВасiля Быкава«Знак Бяды», яе iдэйны змест.Вобразы Петракаi Сцепанiды.

У аповесцi «ЗнакБяды», за якуюу 1986 г. В.Быкавубыла прысуджанаЛенiнская прэмiя, вайна паказанапраз успрымаццеяе мiрным жыхаром.Пачынаеццааповесць апiсаннемспаленагахутара, якi якбы папярэджваелюдзей аб хуткайбядзе. Галоуныягероi Сцепанiдаi Пятрок Багацькi.Дзеянне адбываеццау першыя месяцывайны, хацянямала старонаку аповесцi адведзенаперадваеннамужыццю. Празуспамiны галоуныхгерояу В.Быкаупаказвае перыядмасавай калектывiзацыiна Лепельшчыне, складаны 1937 г.Сцепанiда — былаяпарабчанкау пана АдольфаЯкiмоускага- зауседы верылау справядлiвасцьi перамогу дабра, была пераканана, што на чужымняшчасцi сваене пабудуеш.Таму яна рашучавыступiла супрацьраскулачваннясваiх аднавяскоуцау, збiрала подпiсыу абарону старшынiЛявона (адправiланават Петракау Мiнск да Чарвякова).Не магла змiрыццаСцепанiда i зновымi парадкамiгiтлерауцау, змагалася зiмi, як магла: схавала газу, пазбавiушытым немцаусвятла; схавалау лесе парсючка, каб той не дастаусяворагам; укiнулау глыбокi калодзежвiнтоуку.

Пятрок жа, наадварот, стараеццапрыстасаваццада умоу акупацыi, улагоджваепалiцэйскiхсамагонкай, паслухмянасцюдагаджае фашыстам.«цiхае выжыванне»(не здраднiцтва)аго закончыласяарыштам i турмойза «ашуканства»i«аскарбленнефюрэра». ВобразамПетрака Быкаусцвярджау, штоу часы цяжкiхвыпрабаванняуспробы лавiравацьсваiмi i чужымi, хавацца заспiны iншыхзаканчваюццатрагiчна.

Пасля арыштуПетрака Сцепанiда, застаушысяна хутары адна, вырашае змагаццаз ворагам большдзейсна. Страхi боязнь яе прапалi,i С. вырашаезнiшчыцьмост. Здаецца, задуманнаеёю вось-восьздейснiцца: знойдзена бомба(«куплена запарсюка у Кармiлы»), нагледжанамесца пад мастомдля яеуладкавання…Але фашысцкiяпаслугачыарыштавалi К.i выйшлi на следС.Апошняе, што яна маглазрабiць,- гэтаперахавацьбомбу у iншаемесца. Акалi вечарампалiцаi пачалiламiцца у хату, падпалiла домзнутры. Задыхаючысяад дыму i полымя, С. усе ж падумала:«Можа, i добра, што з бомбайяенiхто не бачыу.Добрым людзямi не трэба, а гэтыяхай не шалеюць.Хай думаюць- дзе? I не спяцьнi у дзень, нi уначы- баяцца да скону».

У вобразе С.Быкау увасобiулепшыя рысыбеларускайжанчыны: працавiтасць, сумленнасць, душэунасць, сiлу i нязломнасцьчалавечагадуху, высокуючалавечаюгоднасць, гатоунасцьда самаахвяравання.Была ж у С. магчымасцьжыць, перачакацьвайну. Але небыло магчымасцiвыжыць, застаццачалавекам сасваiмi прынцыпамi.I менавiта гэтыяпрынцыпы знайшлiсваё уяуленнеу апошнiм учынкуС.

Бiлет1.Вопрос 2.

Тэматыкаi асноуныя вобразытворчасцiФ.Багушэвiча.Паказсацыальнагастановiшчабеларускагасялянства.

Асноунае месцау творчасцi Б.займае жыццебел. сялянства.Селянiн, працавiты i руплiвыземляроб, жывеу холадзе i галечы.З яго здзекваюцца, на зываючыцемным i дурным.Працай жа ягокарыстаюццаiншыя, не пакiдаючыстваральнiкуматэрыяльныхсродкау самаганеабходнага: мужыком пабудаваныпрыгожыя касцёлыi палацы, самжа ён «жыве умокрай яме», сялянскiмi рукамiузведзенычыгункi, дарогii масты, а самён не мае грошаунават на бiлет.Такая думкападкрэслiваеццау вершах «Дурнымужык, як варона»i «Бог не роунадзеле».

Б., абараняючымужыка, паказвае, як у яго прачынаеццапачуцце уласнайгоднасцi, расцепратэст супрацьнесправядлiвасцi.Так, у вершы«Не цурайся»аутар парауноуваежыцце селянiнаi панiча: iх знешнiвыгляд, адзенне, жыллё, адукацыю.

Селянiн не толькiскардзiцца, алеi патрабуе лепшагажыцця, бо ён — стваральнiкусiх матер.каштоунасцейна зямлi.

Супраць здзекауi прыгнёту, несправядлiвасцiцарскiх законауi парадкау выступаеселянiн i у вершы«У астрозе».За знiшчэннемежавога слупасе лянiна садзяцьу астрог, алездзекi i пабоiне могуць зламацьволi i iмкненнягероя да свабоды.

Iдэя справядлiрасцi, роунасцi ваузаемаадносiнахпамiж людзьмiвыказ ваеццау вершы «Ахвяра».Лiрычны геройверша звяртаеццада бабулi з просьбайпамалiцца заяго:

Малiсяж, бабулька даБога,

Кабя панам нiколiне быу:

Нежадау бы нiколiчужога,

Сваедзела як трэбарабiу.

Герой вершане хоча быцьпанам, бо з панстваму яго асацыiруеццаусе са мае адмоунаеу жыццi: амаральнасць, разбэшчанасць, сквапнасць, прага да нажывы. Усе жыццегерой хоча быцьтолькi мужыком, бо ён ва усiхадносiнах вышэйшы за паноу, з'яуляеццачалавекам усамым шырокiмi прывабнымсэнсе гэ тагаслова: жывесваёй працай, любiць сваюрадзiму i да канцаей адданы, неквапiцца начужое, паважаеiншыя народы, прызнае людзейза братоу, маральна чысты, негультай i незлодзей, нездраднiк i неп'янiца.

Селянiн з'яуляеццагалоуным героемi у сатырычнымвершы «Гора».Пакут лiваежыцце працоунагачалавека, ягодумкi i настроiБ. перадае уформе на роднайпеснi з пауторам-рэфрэнам«Ой, гора ж маё!».Селянiн спрабуепаз бавiцца адгора: кiдае ягоу рэчку, у полымяагонь, прывязвае улесе да пня, закопвае увялiкi роу, адвозiцьу далёкую Амерыку.Але гора непакiдае мужыка.Мабыць, простамучалавеку унесправядлiвымграмадствепазбыцца гора нельга. Датакой думкiпрыходзiцьпаэт. Прауда, сам верш гучыцьне песiмiстычна.Няшчасце селянiна- хутчэй за усепасмiханне зсвайго гора, ад якога нiякне можа пазбавiццачалавек i якоеу .......

Бiлет2.Вопрос 1.

КандратКрапiва — байкапiсец.

Асаблiва праявiусяталент К.-сатырыкау жанры байкi.Яго байкi — самабытная з'ябау бел. лiтаратуры.Многiя з iх выраслiз народныхпрыказак i прымавак, на прыкладзеякiх аутар вучыусявыказваць сваедумкi вобразна, сцiсла, запамiнальна.

Байкi К., «населеныя»мясцовымi жывеламii птушкамi(свiннямi, парсюкамi, сабакамi, совамi, зайцамi), бiчуюцьадсталыя людскiязвычаi, п'янства, пляткарства, асуджаюцьбюракратау, раскрадальнiкаународных здабыткау, падхалiмау.Падзеi у байкахне алегарычныя, а канкрэтныя.Яны з сялянскагажыцця, з вясковагапобыту. Выхадзецз вескi К. добраведау поглядыi псiхалогiю людзей.

У байцы «Дыпламаваныбаран» сатырыкрасказвае праБарана, якi быунастолькi дурны, што нават непазнавау сваiхварот. Ганарыусяж Баран сваiмтрывалымлбом.

Каб лягчэй былоубачыць Баранаi вылучыць згурту, на шыюяму прывязалiмэту, жартамназваушы яе«дыпломам».Баран настолькiзаганарыусягэтым «дыпломам», што вырашыупаказаць сваювучонасць перадКошкай. Добраведаючы тупасцьБарана, Кошкарастлумачыла, што свой «дыплом»ен заслужыу«не галавой, а лбом».

Маральна-бытавыяпраблемы асвятляепiсьменнiк убайцы «МахальнiкIваноу». Янагнеуна выкрываепадхалiмства.Сюжэтбайкi даволiпросты: ваенком, здаволенывынiкамi стральбысваiх падначаленых, вырашыу пастраляць.Стpэлiу 5 разоу- i нi адна куляне закрануламiшэнi. Салдатыж, якiя сачылiза стральбой, далажылi, штоусе кулi трапiлiу цэль. Западозрыушыпадман, ваенкомпайшоу на хiтрасць: пачау страляцьхаластымi патронамi.Але i пасля гэтагамахальнiк Iваноудалажыу, што«у цэнтру самуюусе 5 загналiзноу». Шэф «пахвалiу»Iвамова, назваушыяго сапрауднымпадхалiмам.Высмеяучыаднаго падхалiма, К. паказвае, што у падхалiмствевiнаваты нетолькi асобныялюдзi, але i грамадствау цэлым.

Падзеям мiжнароднгапалiтычнгажыцця прысвечаныбайкi «Сава, Асел ды Сонца»,«Сука у збане»,«Жаба у каляiне», напiсаныя усярэдзiне 20-ыхгг. У iх з'едлiвавысмейваюццазамежныя ворагii iх агрэсiуныянамеры, буржуазныя нацыяналiсты, паклепнiкi-аслы, фашысцкiя совы, якiя спрабавалiхлусней, паклепамii ваеннай сiлайзнiшчыць новыяпарадкi у краiне.

Байкi К., нацыянальна-самабытныяпа характару, былi народжанынадзённымiпатрэбамi часу.Яны з'явiлiсядзейсным сродкамвыкрыцця таго, што перашкаджала рухаццанаперад. Увабраушыу сябе невычэрпныябагаццi жывойнароднай мовы, народнай мудрасцi, яны i у наш часзахавалi сваюдзейсную сiлуi моц.

Бiлет2.Вопрос 2.

ТэмаРадзiмы, народаi яго будучынiу лiрыцы М.Багдановiча.

Нарадзiуся Б.у Мiнску 9 снежня1891 г. Так здарылася, што жыць набел. земле М.давялося толькiпершыя 5 гады.Пасля смерцiмацi ен быу аддзеленыад гэтай зямлiтысячамi км.: жыу у НiжнiмНоугарадзе, Яраслаулi, Ялце.Беларусь паэтуяуляу толькiпа легендах, павер'ях i паданнях.Любоу да яе была самым трапяткiм, самым гарачымпачуццем Б…Родны крайздавауся ямудзiвоснай казкай, поунай незвычайныхтаямнiц. Але Б.добра ведау, што у краiнеазёр i рэк, гаруеi пакутуе працоунынарод. Таму такадчайна гучацьяго словы:

Краймой родны! Яквыкляты богам-

Столькiты зносiш нядолi.

Хмары, балоты… Надзбожжам убогiм

Вецергуляе на волi.

Паэту балючабачыць бедныяхаты, убогiяпалi, абяздоленыхлюдзей. Ен разважаенад лёсам свайгонарода i радзiмыi бачыць прычынуусiх няшчасцяуi бед народныху сацыальнайняроунасцi, драпежнiцкайпалiтыцы прыгнятальнiкау. Таку вершы «Мяжы»ен гаворыцьаб «нязмерныхвольных прасторах», падзеленыхна мяжы, перакапаныхканавамi i равамi.Гэтыя мяжыствораны змэтай зрабiцьлюдзей ворагамi, каб адны знемагалiад сытасцi, адругiя памiралiз голаду.

Паэт верыцьу сваю радзiмуi яе лепшую будучыню.Яна бачыццаяму шчас лiвай, светлай, радаснай:

Беларусь, твой народдачакаецца

Залацiстага, яснага дня.

Паглядзi, як усход разгараецца,

Сколькiу хмарках залетныхагня...

Верай у гiстарычнуюперспектывубел. нац.-вызвал.руху i лепшуюбудучыню прасякнутыверш «Памiжпяскоу Егiпецкайзямлi», дзе аутарпаказау сябевыдатным майстрамсанета. У iм аутарпарауноуваепраросшае зернез бел. народам, акi прыгнечаны, спiць, але i падпрыгнётамзахавау сваюжызня стойкасць.Паэт верыць, што духоуныясiлы народапраб'юцца нашырокую дарогу, пераадолеюцьна сваiм шляхуусе перашкоды.Аутар сцвярджаеiдэю вечнасцi, неумiручасцiжыцця.

Спяшаючыся, прадчувая, штовельмi малачасу адмеранаяму, каб нязгасназапылау ягопаэтычны талент, Б. сеяу промнiжыватворчагасвятла. I самыяркi з iх, безумоуна,«ПАГОНЯ»:

Толькiу сэрцы трывожнымпачую

Закраiну радзiмуюжах,-

УспомнюВострую Брамусвятую

Iваякау на грозныхканях.

Верш народжанызатяжным i запаветнымболем паэтаза Беларусь.Воiны «Пагонi»- змагары супрацьнацыянальнайздрады, супраць...'я у народ. Непераможныя «конi»iмчацца з далёкаймiнуушчыны надапамогу сённяшнямубеларусу, кабзмог адчуцьён сябе вялiкiм.

Народ у трылогii Якуба Коласа «На ростанях».

Билет№3 Вопрос№1

Новым крокамна шляху станауленнябеларускайпрозы сталатрылогiя Я.Коласа«На ростанях».Гэта першыбуйны творнацыянальнайпрозы6 у якiмадлюстраванажыцце беларускаганарода i iнтэлегенцыiна пачатку ХХст. Аутар празмаляунiцыябытавыя сцэны, народныя легендыi веданнi, празпiсаннiнародных абрадауi рэлегiйныхсвят ствараешырокую карцiнународнагажыцця.

Галерэя герояутрылогii даволiразнастайная.Тут чулая начужое гора, спагадлiваяшкольная старожкабабка Мар'я. Iсяляне дзедМiколым, дзядзькаМарцiн, бязручкаЦiмох Жыга. IнязломныпраудашукальнiкАксен Каль, якiяшчэ не зусiмдобра ведаешляхi барацьбыi верыць у добрагацара.

Стагоддзi усерднагапрыгнячэнняпаклалi адбiтакна стан духоунагаразвiцця працоуныхмас. Ствараеццауражанне, нiбысацыяльна-гiстарычныi культурныпрагрэс чалавецтваабыiнуу Цельшына.Каля кожнайхвты ляжацькучы бярвення, але нiкому непрыйдзiць угалаву пакласцiсупраць сваейхаты кладкi.Вясной i восеннюлюдзi тапiлiсяу гразi.

Цельшынцынiчым, акрамясваiх штодзенныхпатрэб, нецiкавiлiся. Калiнастаунiк запрасiуiх паутарыцьлекцыю, то аказалася, што дзяучатыбольш звярталiувагу на сваiхкавалерау, астарыя палешукi, хоць i слухалi, не той, то другiвыроха расчынкiсквiцы i падзякалi.

Паказ ценявыхбакоу у жыццiсялянстваслужыць асуджэннемладу царскайРасii. У прыватнымпiсьменнiк бачыцьагульнае, уцемнаце i бескультур'iжыхароу палескайвескi-агульныгiстарычны лесбеларускаганарода, якогадавялi да такогастановiшча, бяпрауе перадлюбым чыноунiкам, жорсткi нацыянальны уцiск.Але Я.Колас неабмедаваусятолькi у гэтым.Ен быу глубокii удумлiвы даследчыкрэчаiстасцi.Для яго важнабыло раскрыцьунутраныяпатанцыяльныямагчымасцiнарода, паказацьяго у гiстарычнайдынамiцы, у працэссеусведамленнясвайго становiшчаi сваей ролi уграмадскiмжыццi. Такiм чынампiсьменнiк акцэнтуеувагу чытачане на розныхэтапах развiццясамасвядомасцiпрацаунiкоуу вескi, а паказваеiх з iншага боку, адкрывае тойбагаты яутранысвет, якi не кожнамукiдаецца у вочы, якi пры адпаведныхгiстарычныхабставiнахвыявiцца ваусей магутнайсiле.

2.Францыск Скарынаi Мiкола Гусоускi- выдатныяпрадстаунiкiбеларускайкультуры ХVIстагоддзя (3.2)

Мiкола Гусоускi- наш славутызямляк эпохiАдраджэння, сучаснiк Фран

цыскаСкарыны.

Пяру М.Гусоускаганалежаць трыпаэмы, болейза дзесяцьвершау.

Цудоуны высокапатрэатычнытвор «Песняпра зубра»напiсаны удалечаныад Радзiмы (у1522 г.) па просьбепапы Льва Х, якi хацеу пачуцьпраудзiваепаэтычнае словапра паляваннена зуброу. Напiсанапаэма на лацiнскаймове на той часмове навукi, культуры, мiжнародныхзносiн у Еуропе.На беларускаймове «Песня»з'явiлася нядауна- у другой палове60-х гг.-у перакладзеЯзэпа Семяжона.

М.Гусоускiнапiсау паэмуне толькi празубрыныя лапы.Ен напiсау узнеслуюпесню пра беларускуюзямлю, пра тоечым яна багата, пра яе людзей,iх думы i пачуццi, пра прыроду, жывельны светгэтага цудоунагакраю. Гэта споведзьпра любоу iнянавiсць, жыццеi смерць, вайнуi мiр. Паэма вучыцьнас любовi дароднай зямлi, да свайго народа, яго гiсторыi, культуры, нацыянальныхтрадыцый, любовii павагi да iншыхнародау i iх культур.Паэма заклiваесумленна жыць, змагацца засправядлiвасцьi прауду, весцiняспыннуюбарацьбуза мiр i свабоду, за святло i шчасце.Эпоха Адраджэннянарадзiла i Ф.Скарыну чалавека невычэрпнайэнэргii i iнiцыятывы, первадрукара, вучонага-энцыклапедыста, асветнiка-патрыетаi гуманiста, паэта, медыка, батанiка, астранома.

НарадзiусяФ.Скарына уапошняй чвэрцiХV ст. (каля 1490 г.), закончыу

Кракаускi унiверсiтэтi у 1506 г. быу удастоенвучонай ступенiбакалауравольных мастацтвау.У дальнейшымлес звязваеяго з Iталiяй, дзе у 1512 г. у Падуанскiмунiверсiтэцеен блiскучавытрымлiваеэкзамен нагоднасць доктарамедыцыны.

Кнiгi на роднаймове сталi дляСкарыны тойпаходняй, якаяуказвала людзямсапраудны шляху будучае, тымзнiчам, якi сагравауi асвятляу людскоежыцце у непагадзьi завею. Першаяз кнiг — «Псалтыр»- была надрукаванау Празе у 1517 г.Услед за гэтымвыходзяць яшчэ22 кнiгi Бiблii, перакладзеныяна зразумелуютады для большасцiжыхароу.

У 1522 г. выйшла усвет першаевiленскае выданнеСкарыны — «Малаяпадарожнаякнiжыца», якаяпаклала пачатаккнiгадрукаваннюу нашай краiне, Праз тры гады(у 1525 г.) была надрукаванаапошняя кнiгаФ.Скарыны «Апостал».

Скарына пакiнуунашчадкамкнiгi, у якiх засталiсясамыя патаемныя, выпакутаваныяяго думкi. Гэтыякнiгi вялiкагабеларуса успрымаюццасення як самаядарагая рэлiквiя, як духоуныскарб, нацыянальнаясвядыня, яксiмвал усейтысячагадовайбеларускай…

1.Вобраз Гарлахвацкагаi Зелкiна у камедыiКандрата Крапiвы«Хто смяеццаапошнiм». (4.1)

Дзеянне камедыiразгортваеццау навукова-даследчымiнстытуце геалогii, дзе дырэктарамз'яуляеццаГарлахвацкi.Да навукi дырэктарне мае нiякагадачынення, напасаду кiраунiкаiнстытута ямудапамаглi уладкавацца«сябры», выдаушыфальшывуюдаведку. Гарлахвацкiадчувае сябеу iнстытуце, якшчупак у сажалцы.Паказвае сябебуйным вучоным-палеантолагам, хоць на самойсправе не можаадрознiць косткусвiннi ад мамантавай.Адчуваючы сябегаспадаромстановiшча, Гарлахвацкiтэрарызуе, шальмуе, запалохваесумленныхвучоных, хапаючыiх мертвай хваткайза горла (зусiмневыпадковадраматург даеяму прозвiшчаГарлахвацкi).

Невуцтва iшарлатанстваГарлахвацкагапоунасцю выкрываюццау канцы п'есы, калi на вучонымсавеце слухаеццадаклад «Новывiд дагiстарычнайжывелiны». Зсур'езным выглядамабараняе дырэктартэорыю аб мамантавайсвiннi, напiсануюТулягам. Вобраз«свiнтусаграндыезуса», прауда, асацыiруеццане з дагiстарычнайжывелiнай, а зсамiм Гарлахвацкiм.

У дасягненнiжаданай мэтыГарлахвацкамудапамагаемалодшы навуковысупрацоунiкЗелкiн-падхалiм, паклепнiк i пляктар.Ен з'яуляеццаправай рукойГарлахвацкага, надзейным ягопаслужнiкам, якi, як шкоднаезелле, атречваевакол сябеатмасферу, сеепадазронасцьi недавер сяродвучоных. Немаючы здольнасцiда навукi, пазбауленыпрынцыповасцi, Зелкiн можанеймавернараздуць кожнуюдробязь, адшукацьу выпадковым, сказаным безусялякагапрыхаванаганамеру словенебяспечныпалiтычны сэнс.Варта было ямупачуць што-небудзьдрэннае абсваiм заемым, як сумленнычалавек станавiусяворагам народа.

Невуцтва iпадхалiмстваЗелкiна найбольшярка праяуляеццау сцэне абароныГарлахвацкiм«навуковайпрацы». У прамовеЗелкiн кiдаеццарасхвальвацьвялiкiя адкрыццiсвайго начальнiка, яго канструктыунырозум, даследчыяздольнасцi. Алекалi высвятляецца, што даклад немае навуковайвартасцi i штонапiсаны енТулягам, Зелкiн, нават не чырванеючы, гаворыцьадваротнае:«Ятак i думау! Неможа быць, кабвы, АляксандрПятровiч, такуюбязглуздзiцунапiсалi».

У п'есе «Хтосмяецца апошнiм»праявiласямайстэрстваК.Крапiвы яктонкага псiхолага, якi знайшоунепауторныя,iндывiдуальныярысы для герояу, поуна i закончана«вымалявау»iх партрэты.Iмены Гарлахвацкага, Зелкiна, Тулягi, як i iмены шматлiкiхгогалейскiхi шчадрынскiхгерояу, ператварылiсяз уласных уагульныя. Нажаль, падхалiмства, нахабства, подласць, пляткарствачаста сустракаюццаi у нашы днi.

Змагацца з iмi, лiчыць К.Крапiва, трэба агульнымiсiламi, працiпаставiушыневуцтву i ашуканствупрынцыповасць, строгасць iваяунiчасць.

--PAGE_BREAK--

2.1. Iдэйнызмест паэмыКупалы «Тарасавадоля» (4.2.)

У паэме «Тарасавадоля» паэтвыяуляе глыбокуюлюбасць дабратняга украiнскаганарода i ягокабзара. У творытакога тыпулегка збiццана просты пераказбiяграфii, алез Купалам гэтагане здарылася.Вобраз Шаучэнкiарганiчна упiсваеццау гiсторыюукраiнскаганарода, ягокультуру; енпадаецца якносьбiт нацыянальнайсвядомасцiукраiнцау.

У паэме Купалаузнауляе самыядраматычныяэпiзоды бiяграфiiпрыгоннагахлапчука, надзеленагаталентам мастакаi паэта.

Жыцце i творчасцьТ.Шаучэнкi маюцьадносiны данашага краю, да Беларусi. Т.- гэта адлюстраванау паэме Купалы.Як дваровыпана, Тарасспачатку жыуу Вiльнi, потым-уПецярбургу.Юнак бачыувакол прыгожыябеларускiялугi, лясы, крынiцы, а таксама бедныяхацiны, паднявольныхлюдзей, -як iнаУкраiне.

Беларускагапаэта цiкавiцьне толькi сацыяльнылес Тараса-юнака, аднолькавыдля усiх прыгонных, але i асабiстаеяго жыцце. Аутаррасказвае пракаханне юнакада прыгожайАксаны, пра яговернасць ейi у вымушанайразлуцы.

Тры раздзелыпаэмы прысвечаныпеснi Тарасавай, бястрашнаму, непадкупнамуслову кабзара.Вялiкi духоуныскарб, якiм валодауюнак, ен шчодрааддавау народу, любай сваейУкраiне.

Народ пачуупесню свайгокабзара i прыняуяе да сэрца.Тыя хто панавау, меу сiлу i уладу, вырашылi адабрацьу яго гэты скарб, закаваць укайданы песняраразам з ягопесняй: Шаучэнкуарыштоуваюцьi ссылаюць усалдаты надзесяцьгадоу у Орскуюкрэпасць уАрэнбургу. Яшчэадзiн шлях,«катаржны, нялегкi, вытаптаныгорам», прайшоупаэт да месцасваей ссылкi.Там яму былострога забароненапiсаць i маляваць.Вярнууся енадтуль хворы, знясiлены, алене выраксяпеснi пра Украiну-мацi.Песня яго сталанеад'емнайчасткай духоунагажыцця Украiны, бясцэннымскарбам народа.

Першы i заключныраздзелыпераклiкаюцца: тут Купалаславiць новую, вольную, СавецкуюУкраiну, у якойшануюць i паважаюцьпесню ТарасаШаучэнкi, штоу цяжкiя часыпрарочылалепшы, шчаслiвейшылес сваейбацькаушчыне.

Шчырую любоуда вялiкагасына Украiныi яго творчасцi, роднасць ягоi сваей песнiКупала падкрэслiваеу «Тарасавайдоле» выкарыстаннемпрыемау i прынцыпау, уласцiвых стылюi паэтыцы Шаучэнкi.Асаблiва адчуваеццагэта у заключнымраздзеле, панiсаныму стылi Шаучэнкавага«Заповiта».

1. Асноуныяматывы i вобразыдакастрычнiцкайтворчасцi ЯнкiКупалы. Вобразнарода у творчасцiпаэта. (5.1.)

Творчасць ЯнкiКупалы называюцьлетапiсам жыцця, працы i барацьбыбеларускаганарода, квiтнеючымсадам, у якiмсабраны самыядарагiя каштоунасцiмастацкагаслова. Купалаадкрыу вобразбеларускагаселянiна якпершаасновынароднагажыцця, маралi, яго духоунаймоцы.

Паэтычны дэбютпаэта — верш«Мужык», надрукаваныу 1905 г. у газеце«Северо-Западныйкрай». Верш«стрэлiу якпярун сяродяснага дня», абвяшчаючымоц i сiлу народа, увасобленуюу вобразе мужыка.Купала паказваебеларуса, якiпрацуе, «як тойвол рабочы», лечыцца бездоктара i «святарэдка калi»знае, не умеенi чытаць, нi пiсаць, зносiць лаянкуi свавольствапана. Абяздоленымужык не толькiскардзiцца напрыгнет i нядолю, але i пачынаепратэставацьсупраць сваiхпрыгнятальнiкау, уступае на шляхбарацьбы заправа быцьчалавекам, засваю чалавечнуюгоднасць.

У 1908 г. выходзiцьз друку першыпаэтычны зборнiкЯ.Купалы «Жалейка», вершы якогостваралiся насамым грэбенiрэвалюцыйныхпадзей 1905-1907 гг.

Вершы сборнiка«жалейка»прасякнутыпафасам услауленнябеларускагамужыка-працаунiка, якога паэт зпавагай называепанам сахi i касы.Купала паказваецяжкае становiшчаселянiна, якiне меу хлеба, хоць працавауз ранку да вечара, палiваючы потамi свае вузкiяпалоскi i бязмежныяпанскiя палi.

Пагарджаныя, абяздоленыя,«сляпыя i глухiя»беларусы узнялiсяна барацьбу(верш «А хто тамiдзе?»). Iдуць яныграмадой, несучысваю крыудунапаказ усямусвету. Рукi уiх у крывi аднепасiльнайпрацы, на нагахлапцi. Iмкнуццаяны да свабодыi шчаслiвай долi, хочуць «людзьмiзвацца».

Другi зборнiкдарэвалюцыйнагаКупалы — «Гусляр»(Пецярбург,1910 г.), у цэнтрыякога вобразгусляра згуслямi-самаграямi.Паэт хоча ляцець«к зорам агнiстым, к прыволлюнябеснаму».Ен верыць усiлу народнайпеснi, якая павiннадапамагчыселянiну пераадолiцьдухоуную адсталасць.

У 1913 г. у Пецярбурзевыдаеццп трэцiсборнiк Я.Купалы«Шляхам жыцця».

Глубокае пачуццелюбовi паэтада сваей радзiмывыяуляеццау алегарычнымвершы «Выйдзi...».Беларусь тутувасабляеццау вобразежанчыны-мацi, якая пакутуеад уцiску царскагасамадзяржауя.Апранутая улахманы з кастры, з палыну, янажыве пад «дзiкайзiмняй апекай», мерзне ад стюжыi сiверу. Прайшоушыцяжкiя выпрабаваннi, жанчына-мацiне страцiлаверы у хуткаеадраджэнне.Паэт заклiкаеяе «скiнуцьзiмоны рабскiсон» i выйсцiнасустрач вясне- свабодзе, шчасцю, светлай будучынi.

2. СупярэчлiвасцьхарактаруТулягi у камедыiКандрата Крапiвы«Хто смяеццаапошнiм».(5.1)

Дзеянне камедыiразгортваеццау навукова-даследчымiнстытуце геалогii, дзе дырэктарамз'яуляеццаГарлахвацкi.Да навукi дырэктарне мае нiякагадачынення, напасаду кiраунiкаiнстытута ямудапамаглi уладкавацца«сябры», выдаушыфальшывуюдаведку. Гарлахвацкiадчувае сябеу iнстытуце, якшчупак у сажалцы.Паказвае сябебуйным вучоным-палеантолагам, хоць на самойсправе не можаадрознiць косткусвiннi ад мамантавай.Адчуваючы сябегаспадаромстановiшча, Гарлахвацкiтэрарызуе, шальмуе, запалохваесумленныхвучоных, хапаючыiх мертвай хваткайза горла (зусiмневыпадковадраматург даеяму прозвiшчаГарлахвацкi).Асаблiва актыунайстала яго дзейнасцьпасля таго, яку iнстытут прыйшлапапера з патрабаваннемпрадставiцьспiс навуковыхпрац дырэктара.Нямаючы нiводнай, Гарлахвацкiпрабуе выратавацьсваю шкурушляхам шантажу, подкупу, пагроз, паклепау. I восьз яго легкайрукi былы настаунiкВаронежскайгiмназii Тулягараптам становiццадзянiкiнскiмпалкоунiкам, асiстэнтка ВераМiхайлауна-распутнiцайi амаральнайжанчынай, прафесарЧарнавус — здраднiкам, ворагам народа, за што ен адхiляеццаад чытаннялекцый, кнiгаяго здымаеццаз выдавецкагаплана, а наддачкой-студэнткайнавiсла пагрозавыключэнняз iнстытута.ЗапалоханагаТулягу Гарлахвацкiпрымушае напiсацьза яго навуковыдаклад.

Туляга сумленны, працавiты i сцiплычалавек. Вызначальнайрысай яго характараз'яуляеццабаязлiвасць.Магчыма, каранiяе у былым жыццiТулягi, прывучанагаслухацца начальства, нiкому не пярэчыць, быць пакорлiвым.Страх Тулягi, безумоуна, абумоуленыi грамадскайатмасферайтаго часу, калiiснавалi усеагульнаяпадазронасцьi недавер, калiчалавека безусякай прычынымаглi арыштаваць.Баючыся наватуласнага ценю, запуганыпрайдзiсветамГарлахвацкiм, Туляга згаджаеццанапiсацт навуковуюпрацу сваймудырэктару.Востра перажываючысвае становiшчавучонага-парабка, Туляга паступовапазбауляеццауласцiвага ямустраху. Нерашучыi баязлiвы, ену канцы камедыiз'яуляеццасамым актыуныму барацьбе зГарлахвацкiм, у качатковымяго выкрыццi.Ен не толькiпiша даклад, якi паказауневуцтва лжэвучонага, але i з гордападнятай галавой, з выглядампераможцыпраходзiць паузГарлахвацкага.Бязмоуна шляхгероя да перамогiбыу нялегкiм.Пераадолiцьсваю баязлiвасцьi нерашучасцьяму памаглiчулыя адносiныкалег па працы- Чарнавуса, Веры, Левановiча.Дзякуючы iхнамаганнямзрываецца маскавучонага зневука i паклепнiка, высмейваеццападхалiмстваi прыставальнiцтва, кар'ерызм iдвурушнiцтва.Апошнiмi, на шчасце, смяюцца сумленныя.

Сацыяльнаяi маральна-фiласофскаяпраблематыкарамана «Трэцяепакаленне», яго канкрэтна-гiстарычнысэнс.(6.1)

Раман «Трэцяепакаленне»(1935) — адзiн з найбольшвядомых творауК.Чорнага. Еннапiсаны унеспрыяльныхумовах 30-х гг.(напярэданнiмасавых рэпрэсiй)i з'яуляеццасугучным эпосе, калi выкрывалiсяперажыткi капiлалiзмуу свядомасцiлюдзей. К.Чорныхацеу паказацьзгубны уплыу, разбуральнаеуздзеянне началавека уласнiцкаймаралi, раскрыцьпрацэс пакутлiвагавызваленнячалавека адiндывiдуалiстычнайпсiхалогii, выявiцьрэальныя цяжкасцiскладання новыхузаемаатносiнпамiж людзьмi, новых поглядауна працу, сям'ю.

У канфлiкцелюдзей трохпакаленняуК.Чорны адлюстраваурозныя поглядына жыцце, науласнасць, працу, сям'ю, мараль. Прадстаунiкiпершага пакалення, якiя выраслiпры старымладзе, па-свойму, у адпаведнасцiз класавайпрынадлежнасцюi сваей жыццевайфiласофiяй аднеслiсяда рэвалюцыi.Адны сталi заклятымiяе ворагамi, другiя узнялiсяна барацьбуза свае канчатковаевызваленне.Другое пакаленне, што выраслава умовах рэвалюцыi, грамадзянскайвайны i новагаладу, таксамане было адзiным, маналiтным.Некаторыя ягопрадстаунiкiажыццявiлi задуманае, у працы знайшлiсвае шчасце.

Iншыя ж, наадварот, з трывогай iнеразуменнемуспрынялiсацыялiстычныяпераутварэннi.Трэцяе пакаленнена думку пiсьменнiка,- перадавыялюдзi з новымiпоглядпмi насвет i шчаслiвайбудучыняй.

Праз узаемаадносiныгалоуных герояутвора К.Чорныпаказвае складаныпрацэс перавыхаваннячалавека згубныуплыу на ягоуласнiцкайфiласофii, духоуньрост цемныхi забiтых у мiнулымлюдзей, дабратворньуплыу на iхкалектыву.Аутар развенчваезгаiзм, людскуюадасобленасць, сквапнасць- усе тое, штонявечыць душы, калечыць жыццелюдзей. Тыяжыццевыя iдэалы, погляды началавечаешчасце, якiя немелi пад сабойгрунтоунайасновы, былiабвергнутыжыццем, пацярпелiкрах. Пранiкаючыу свядомасцьгерояу, раскрываючыiх супярэчлiвасцьна крутых паваротахгiсторыi К.Чорныставiць пытаннеаб адказнасцiсамога чалавеказа выбар свайгошляху, аб сэнсеi сапраудныхвартасцяхжыцця.

Вобразроднага краюу лiрыцы ЯнкiКупалы.(6.2)

У 1913 г. у Пецярбурзевыдаецца трэцiсборнiк Я.Купалы«Шляхам жыцця», цэнтральнаемесца у якiмзаймае вобразбеларускагамужыка i зямлi, на якой ен жыве.«Ясны тварвясны» бачыццаЯ.Купалу у аблiччыбацькаушчыны(верш «МаладаяБеларусь»).Радзiма — гэтаувасабленнемагутнаганарода, загартаванагау змаганнi зпрыгнетам. Паэтупэунены, штоу час «буры, нягод i вялiкiхнадзей» Беларусьрасцвiце, станесветлай казкайжыцця:

Падымайсяз нiзiн, сакалiкасям'я

Надкрыжамi бацькоу, над нягодамi:

Занемай, Беларусьмаладая мая.

Свойпачэсны пасадмеж народамi!.

Глыбокае пачуццелюбовi паэтада сваей радзiмывыяуляеццау алегарычнымвершы «Выйдзi...».Беларусьтут увасабляеццау вобразежанчыны-мацi, якая пакутуеад уцiску царскагасамадзяржауя.Апранутая улахманы з кастры, з палыну, янажыве пад «дзiкайзiмняй апекай», мерзне ад стюжыi сiверу.

Прайшоушыцяжкiя выпрабаваннi, жанчына-мацiне страцiлаверы у хуткаеадраджэнне.Паэт заклiкаеяе «скiнуцьзiмовы рабскiсон» i выйсцiнасустрачвясне-свабодзе, шчасцю, светлайбудучынi.

Лiрыка Я.Купалыпрасякнуталюбоую да сваейзямлi, захапленнемяе прыгожасцю.У вершы «Лета»паэт ствараецудоуны малюнакбеларускайпрыроды:

Летаты, лета прыгожа-квяцiстае,

Колькiты уносiш вздобыз сябой!

Чаруюць сваiмхараством, напауняюцьдушу радаснымпачуццем шнурыкала сiстыязбожжа, ранiшнiузыход сонцапах травы надракой.

Лепшыя узорыпейзажнайлiрыкi Я.Купалы- вершы «Яварi калiна», «Дзветаполi», «Жнiво»,«Адцвiтанне».Паэт паказваепрыроду у цеснайсувязi з народнайпрацай, якуюен паэтызуеу вершы «Жняя».Гераiняй вершаз'яуляеццапростая сялянскаядзяучына.Звянком на галавеяна велiчнаiдзе па полi, песняйуслауляючыжнiво. Аутар, захопленыпрацай дзяучыны, парауноуваеяе з царыцай, з сонцам, з усiмсамым цудоунымi прыгожым:

Аяна — царыца -

Весела, шчаслiва

Карануепесняй

Залатоежнiва.

У творчастiЯ.Купалы значнаемесца займаюцьлiраэпiчныя iрамантычныяпаэмы («Зiмою»,«Курган», «Бандароуна»,«Яна i я», «Магiлальва»), прысвечаныялесу беларускаганарода, яголегендарнайгiсторыi.

Параунальнаяхарактырыстыкавобразау Мiхалаi Зосi (па рамануК.Чорнага «Трэцяепакаленне»).(7.1)

Мiхал Тварыцкi- адзiн з галоуныхгерояу рамана.Каб пракармiцьсям'ю, Мiхал вымушаныбыу працавацьпастушком нахутары Скуратовiча.Тут ен сустрэусяз жосткiмi законамiэксплуатацыi, з прынiжэннемчалавечайгоднасцi, з сiлайуласнiцтва iбагацця.

Паступова удушы Мiхалапрарастаюцьзярняткi эгаiстычнайфiласофii: «Спадзявайсятолькi на сябе, бо чалавекчалавеку воук.Трымай пры сабеi думкi, i усе, штомаеш, збiрайбагацце...». I гэта«фiласофiя»засвоенаягероем раманаз дзяцiнства, становiцца удалейшым асновайусяго ягожыфцця.Лепшыяякасцi сваейнатуры (працавiтасць, практычнырозум) Мiхалскiроувае наадмежаваннеад людзей, уякiх не бачыунi родных, нi сяброу.

Пасля рэвалюцыii грамадзянскайвайны Мiхалстау самастойнымгаспадаром, але жыцце павоучай фiласофiiне прыносiцьрадасцi ягосям'i — жонцы Зосii дачцэ Славе.Тварыцкi думаетолькi аб уласнымузбагаценнi.

Прага нажывы, багацця, прысваенневялiкай сумыдзяржауныхгрошай прыводзяцьМiхала на лавупадсудных.Пакутлiва вызваляеццаТварыцкi адзмрочнай фiласофiiуласнiцтва iстановiцца нашлях духоунагаразняволення.

Вобраз Зосi, якi Мiхала, пададзеныу развiццi. У пачаткурамана пераднамi бясхiтрасная, па-дзiцячынаiуная дзяучына.

Як i Мiхал, Зосяз ранняга дзяцiнстваспазнала горычпарабкоуства, смерць родных(бацьку i братазабiлi бандытына чале саСкуратовiчам), голад i нястачу.Аднак яна нестала памагатымгаспадара, а, наадварот, знянавiсцю пачалаадносiцца дафальшу, жорсткасцi, своекарыслiвагаразлiку.

Дабрыня, калектывiсцкаесветаадчуванне, бескарыслiвасць- вызначальныя, паводле К.Чорнага, рысы характаруЗосi. Стаушыжонкай Мiхала, яна хоча адрадзiцьу iм усе тое добрае, што вынiшчылапрага да нажывы.

Вобраз ЗосiТварыцкай — гэта вобразжывога чалавека, якi не можа быцьiдэальным ваусiх адносiнах.Зося жыве цяжка, падчас пакутлiва, але i радасна.Яна актыунаудзельнiчаеу грамадскiмжыццi калектыву, усведамляючысябе яго часцiнкай, выхоувае дачку, збiваецца ехацьна вучобу угорад.

Праз узаемаадносiныгалоуных герояутвора К.Чорныпаказвае складаныпрацэс перавыхаваннечалавека, згубныуплыу на ягоуласнiцкайфiласофii, духоунырост цемныхi забiтых у мiнулымлюдзей, дабратворныуплыу на iхкалектыву.Аутар развенчваеэгаiзм, людскуюадасобленасць, сквапнасць- усе

тое, што нявечыцьдушы, калечыцьжыцце людзей.

Карцiныроднай прыродыу паэме ЯкубаКоласа «Новаязямля».(7.2)

Цудоуным, шматфарбавымсвятлом ззяенамаляванаяу «Новай зямлi»беларускаяпрырода. Пасiле майстэрствапейзажнагажывапiсу нямау беларускайлiтаратурыпаэта, роунагаКоласу. Ягоадухоуленыя, то узнесла-фiласофскiя, рамантычныя, то па-чалавечыпранiкненна-мяккiяпейзажныякарцiны i малюнкiчаруюць нассваiм багаццем, дакладнасцю, высокай паэтычнайгармонiяй.

Прырода у паэмепаустае у розныхiдэйна-эстэтычныхфункцыях. Яна, па-першае, тыповыяабставiны, уякiх жывуць, дзейнiчаюцьгероi. Лес, поле, луг, рэчка(зiмой, вясной, летам i восенню)- гэта не простамалюнкi, а тоезвычайнаеасяродзе, безякога мы неможам уявiцьМiхала, Антосяi астатнiх герояу«Новай зямлi».Прырода уздзейнiчаена iх характары, паводзiны, фармiруеiх светаадчуванне.

З другога боку, прырода у «Новайзямлi» як бывыконваеiдэйна-мастацкую, патрыятычнуюзадачу. ПраБеларусь, яеклiмат, прыроду, краявiды склаласядумка як пракрай убогi, бедныпрыгажосцю, славуты хiбатолькi гнiлымiбалотамi дытуманамi. Паэтнашчэнт разбiваетакi пагляд.

Багацце, шматфарбнасцьбеларускайпрыроды з'яуляеццатаксама як быантытэзай даасноунай сацыяльнайтэмы твора.Паглядзiце, якiцудоуны, багатынаш край, нiбыгаворыць паэт.i як цяжка жывуцьу iм людзi, якiяраздольныялясы, палi, сенажацii як не хапаеусяго гэтагачалавеку зямлi, селянiну.

Паэт малюе лес, тыповае асяроддзежыцця i працылеснiка («А знiзугэты лес кашлатымеу зелянюсенькiяшаты лазы, чаромкiцi крушыны, алешынлiпкiх, верабiны»;«Дубы, дзе дружнайчарадою стаяць, як вежы, надвадою»). Гэткiж дакладнывобраз будзедадзен лугу, полю, рэчцы, самой сядзiбелеснiка, прычыммалюнак будземяняцца у залежнасцiад змены пораугода, бо, скажам, лес зiмой зусiмне такi, як вяснойi восенню, енмае адметнынастрой i характар.

I не толькiжывым здзiуляецца, захапляеццапаэт, а i не жывым, бо гранiцы мiжiмi не такiя строгiя, канчатковане выяулены, таксама выклiкаюцьпаэтычнаепачуцце. Надзямлей грымяцьнавальнiцы, шумяць вятрыплюскочуцьхвалямiручай, рэчка.Музыка нежывойпрыроды вельмiмнога гаворыцьчалавечамусэрцу. У гэтайсцiхii дзiвосныхгукау, фарбау, колерау, бясконцыхпраяу жывойi нежывой прыродыфармiруеццадухоуны светКостуся, надзвычайдапытлiвагахлапчука, надзеленагачулай, уражлiвайдушой.

    продолжение
--PAGE_BREAK--

Паказдухоунагабагацця працоунагачалавека упаэме ЯкубаКоласа «Новаязямля». (8.1)

Мiхал i Антось- героi «Новайзямлi» — вобразы, якiх да Коласаяшчэ не ведалабеларускаялiтаратура.Селянiн намаляваныбеларускiмпаэтам, паустаева усей духоунайвелiчы i прыгожасцi, ен не раб, не«забiты канчаткова», паводле выказванняДабралюбава, а чалавек, удушы якогажывуць усе«Прыгоствысвету» (Купала), усе найвялiкшыямаральныядабрачыннасцi.

Паступiць наслужбу да вядомагамагната i землеуласнiкакнязя РадзiвiлаМiхала змусiланястача i беднасць.

Мiхал — натурапа-сялянскуцэльная, здаровая.Ен як бы створаныжыць «правiльна».Енумее i любiцьпрацаваць шануесям'ю, хоча, кабi дзецi яго былiсумленнымi iпрацавiтымi.

Мiхал выхаваныу асяроддзi, дзе праца — неабходнасцьжыцця. Ен простане можа працавацьабыяк. Таму звыключнайдобрасумленнасцюен ставiцца iда сваей «сабачай»службы.

Мiхал прагна, настойлiвашукае вызваленняз-пад панскайулады, iменнатаму зямля iпаустае перадiм у такiм прывабнымвыглядзе. Енчалавек працы, яна для ягосэнс жыцця, алеен сам хочакарыстаццаздабыткамiсваiх рук.

Мара Мiхала абзямлi — гэта немара кулака, лiхвяра, якi гатовыскруцiць у бараноу, рог суседзяу, вяскоуцау, абытолькi пабудавацьуласны дабрабыт.

Ен, вядома, могбы выкарыстатьсвае становiшчалеснiка длянажывы, алетакая думканават не прыходзiцьяму у галаву.Мiхал — увасабленнерозуму, дасцiпласцi, сумлення чалавекапрацы.

Перад намi паустаечалавек разважлiвы, спакойны, крыхузамкнуты усамiм сабе. iмрэдка апаноуваегнеу, хоць угневе ен нястрыманы(варта успомнiцьсцэну з «Начаткамi»).Ен «гаспадар»i таму даволiсурова ставiццада дзя цей, недаруючы iм нiякiхправiннасцей, ляноты, нядбайства.

Жыве у душыспрадвечнагахлебароба, селянiна, якiволяй абставiнзрабiуся «службоуцам», чалавечаяпяшчота, замiлаванасць, цеплыня. Праяуляеццаяна, прауда, скупа, не налюдзях i наватне да людзей.Вось Мiхал вяртаецца«з абходу», любуецца «ярыноюi жытамi», вельмiвыразна выяуляючысхаваную, стоснуюмяккасць сваейнатуры. Мы ведаемМiхала разважлiвым, стрыманым, панурым з выглядучалавекам. Нагэтым, бадай,i канчаеццаiндывiдуальнаяхарактарыстыкагероя. Але зякой упартайнастойлiвасцюпесцiць ляснiкдумку аб набыццiуласнай зямлi, аб вызваленнiз-пад панскагапрымусу.

2.Сучасная беларускаяпаэзiя, яе тэмыi вобразы. (8.2)

Адным з прадстаунiкоупакаленнятворчай iнтэлiгенцыi, якая увайшлау мастацкаежыцце рэспублiкiу пасляваеннычас, з'яуляеццаРыгор Барадулiн- аутар кнiг«Маладзiк надстэпам», «Нагбом»,«Неруш».

Яго паэзiяшматколерна, пластычна iэмацыянальнаузнауляе навакольнысвет, адлюстроуваепрыгажосцьроднай зямлi, гераiзмлюдзей у Айчыйнайвайне, пафасстваральнайпрацы. Нямаларадкоу прысвяцiупаэт матчынайхаце, роднайвесцы, тамукутку, дзе былiзроблены першыякрокi па зямлi, дзе застаусяляжаць у магiлебацька-партызан.У вершах Р.Барадулiнародная зямляпаустае ва усейсваей непауторнайкрасе, i паэтадкрыта прызнаецца:

Яшчасны,

Штосынам быць.

Гэтайзямлi,

Мнелесам назначана.

Паэт задумываеццанад гiстарычныммiнулым Айчыны.З яго вершауможна уявiцьстарадаунiМiнск, якi нiколiне мяняу свабодуна ярмо. Полаччыну, вядомую святлом«кiрылiцы Скарынавай», Белую Русь.

У Р.Барадулiнанямала сатырычныхвершау, пародый, эпiграм, у якiхен востра высмейваеп'янства, марнатрауства, спажывецкiяадносiны дапрыроды (зборнiкi«Журавiнка»,«Прынамсi...»).

Паэтам публiцыстычнагаскладу з'яуляеццаГенадзь Бураукiн.Яго творыхарактарызуюццашырыней поглядуна свет зфiласоуска-аналiтычнымасэнсаваннемрэчаiснасцi.Паэт пiша абмаральнайчысцiнi нашагасучаснiка абмiнулайвайне, аб каханнi, па-фiласоускуразважае надтэмамi агульначала-вечайзначнасцi.

Аб каханнi i ягозагадкавыхтаямнiцах, горычырастанняу iрадасцi сустрэч, аб беражлiвыхадносiнах даспадарожнiцжыцця расказауГ.Бураукiн увершах са зборнiка«Пяшчота».

Паэт прыглядаеццада паусядзеннагажыцця з усiмiяго фарбамi iадценнямi. Ямуне да спадобыдвудушныя, беспрынцыповыялюдзi, абывацелi.Змагаючысяс чалавечымраунадушшам, Г.Бураукiн просiцьбольш чуйнаадносiцца даблiзкiх i знаемых, не забывацца, што «бягуцьгады няумольнаi паспешна, навекзгараюць знiчкамi».Глыбокiм фiласофскiмроздумам абсталасцi свайгопакалення, аббольшай патрабавальнасцiда сябе напоуненымногiя творыпаэта:

Якмнога у насзвычайнасцi!

Якмала у насадчайнасцi!

Якмнога у наспрабачлiвасцi!

1.Камедыя АндрэяМакаенка «Выбачайце, калi ласка!».(9.1)

Сюжэтны стрыжанькамедыi «Выбачайце, калi ласка!»складаюцькар'ерысцкiязахады старшынiрайвыканкомаКалiберава«быць на перадзеперадавiкоу»яго кароткiтрыумф iканчатковыкрах.

У мiнулымКалiберау займауадказную пасадуу сталiцы рэспублiкi, аднак не справiусяз абавязкамi,i яго панiзiлi — паслалi працавацьу раен. Гэтастрашэннаабурыла прывыклагада славы бюракрата.Не, ен яшчэ сябепакажа! Ен вернеццау Мiнск! Ен Енадтуль будзекiраваць… IКалiберау «пацiскае»,«закручваегайкi», днюе iначуе на парадахi пасяджэннях.Дывось бяда- i на новым месцыне шанцуе: абкомвынес яму суровуювымову з апошнiмпапярэджаннемза заганныстыль работы, за падмену«аператыунагаканкрэтнагакiраунiцтвазасядапельскаймiтусней». Усамы разгарлета, уборкiураджаю, камiссiявыявiла няспрауныяк амбайны i жняяркi, непадрых таваныятакi, нястачувернесушылак.Калiберау раззлаванысваiмi няудачамi.

Першай на дапамогупрыходзiцьжонка — АнтанiнаЦiмафееуна. Янанастой лiвараiць мужу узяць«работнiчкауза жабры», прымусiцьiх «круцiцца»i увогуле «паказацьсябе» — камандаваць, каб лепш працавалiдругiя.

У дадатак даусяго хiтраяжонка прыдумаласвайму мужунекалькi хвароб, у тым лiку «камянi»у печанi, кабда яго менейчаплялiся, абольш спачувалi, як таму МакаруСяменавiчу, сакратарурайкома: «Захварэубедны...».

Другiм на дапамогупрыходзiцьупаунаважаныпа парыхтоукамМоцкiн. Ен расказваестаршынi райвыканкома«сакратнысакрэт» як можнастаць «наперадзе перадавiкоу», выканаць планхлебапарыхтовакраней за iншыяраены. Трэбадамовiцца здырэктарамспiртзаводаПечкуровым, у якога, дарэчы, склады не гатовыда прыему збожжа, каб той выдаукалгасам квiтанцыi, а з калгасаупакуль штоузяу… толькiгарантыйныяраспiскi.

Напалоханыяпагрозамi Калiбераваi Моцкiна, на падмандзяржавы згадзiлiсянекаторыястаршынi калгасау, пакшталi зацюканнаганачальствамГаропiкi.

Толькi не доугапрацягваусятрыумф Калiберава, злачынныямахiнацыi неузабавераскрылiся.Прауда перамагла.Для гэтагамнога зрабiлiсумленныясавецкiя людзi: калгаснiцаГанна Чыхнюк, брыгадзiр Мiхальчук, пракурор Курбатау, спецыальныкарэспандэнтабласной газетыГардаюк, настаунiцаНаташа Гарошкаi, як не дзiунатой самы запалоханыстаршыня ЯгорГарошка, якiспачатку згадзiусяпайсцi на ашуканства.

2.ХарактырыстыкатворчасцiВ.Дунiна-Марцiнкевiча.(9.2)

У беларускуюлiтаратуруДунiн-Марцiнкевiчпрыйшоу сталым, амаль саракагадовым чалавекам.Вось сказау«прыйшоу убеларускуюлiтаратуру»i адчуу, як гэтанедакладна, таму што беларускайлiтаратурытады, паслядоугага заняпаду, па сутнасцiнебыло i менавiтаДунiну-Марцiнкевiчудавялося закладвацьяе асновы, узнiмаючымову прыгнечанагаселянiна даузроуню лiтаратурнай.

З'яулення такiхдзеячау, якДунiн-Марцiнкевiч, было гiстарычнаабумоуленапаступовымфармiраваннембеларускайнацыi што у сваючаргу былозвязана з разлажэннемпрыгоннагаладу i выспяваннему яго ветрахбольш прагрэсiуныхкапiталiстычныхадносiн, у 50-я годы(гэта трэбазвязваць загульным тягачаснымграмадскiмуздымам у краiне)адзiн за другiмсталi публiкаваццаужо чыста беларускiятворы Дунiна-Марцiнкевiча- «Вечарнiцы»,«Гапон», «Купала»,«Шчароускiядажынкi», i сучаснiкiдаволi бурнарэагуюць нафеномен прыкметнагаажыуленнябеларускайлiтаратуры.

У Дунiна-Марцiнкевiчабылi свае слабыябакi, абумоуленыяяк аб'ектыунымi прычынамi, так i абмежаванасцюяго светапогляду, асаблiвасцямiяго таленту.I усе-такi цалкаммаюць рацыюсавецкiя лiтаратураанауцы, называючы ягопостаць агромнiстайа яго лiтаратурна-грамадскiподзвiг вялiкiм.Ен стварыузапамiнальныявобразы беларускiхсялян, намалявауяскравыя карцiнынароднагажыцця, заклаупадмурак беларускайдэмакратычнайлiтаратуры.

У галоунымпытаннi эпохi- iснаваннi нялюдскагапрыгоннагаправа ен выступауадвакатамнарода, хоцьi не бачыу рэвалюцыйныхшляхоу вырашэннягэтага пытання, абмяжоуваусяапелiраваннемда сэрца i розумуграмадства.

Няхай народнасцьi дэмакратызмДунiна-Марцiнкевiчаi шляхецка-абмежаваныя, але выкладзеныяiм традыцыi былiвельмi пленныядля усей наступнайбеларускайлiтаратуры.

Пасля турмыпiсьменнiк — падстрогiм наглядампалiцыi у Люцынцы.Як гэта цяжкабыло чалавекурухаваму, цiкаунаму, прагнаму дажыцця! Шматлiкiяспробы вызвалiццаз-пад наглядуадхiляюцца. Усярэдзiне 70-хгадоу наглядваеццазняты, але адразуж — у 1876 годзе — устанаулiваеццазноу — на гэтыйраз у сувязi зарганiзацыяйу Люцынцы нелегальнайшколы, у якойдарэчы, вучыусябудучы беларускiпiсьменнiк ЯдвiгiнШ.

I усе-такi пяснярне здавауся.Менавiта у гэтыперыяд напiсаныiм лепшыя, наiбольшспелыя творы- камедыi «Пiнскаяшляхта» i «Залеты».

У перыяд рэвалюцыйнайсiтуацыi i паустання1863 года пiсьменнiка- часткова небез падстау- падазраюцьу напiсаннiаптыурадавыхтворау i агiтацыiсярод сялян.Больш годаадсядзеу ену мiнскай турме.

1.Iдэйный зместпаэмы Броукi«Голас сэрца».Вобраз мацi-паланянкi.(10.1)

У 1947 г. П.Броуканаведау Асвенцiмi адчуу усюбязмежнасцьлюдской трагедыi.Ен убачыу змрочныяхалодныя баракi, печы крэматорыя, тыя комiны i сцены, якiя былi нямымiсведкамi жахлiвыхвiдовiшчау.

Горыч ад гэтыхуражанняу, невымерны больза мацi i нарадзiлiпаэму «Голассэрца», якуюП.Броука змогнапiсаць толькiпраз пятнаццацьгадоу паслясканчэннявайны. Яна прасякнутавялiкiм душэунымболем, якi несцiхае празмногiя гады. Упаэме П.Броукаузвышаеццанад сваiм горамi яго боль затрагiчнылес мацi перарастаеу боль i трывогуза лес усягочалавецтва, якому пагражаеновая сусветнаявайна.

Зразумела, вобраз мацi, сцiплай сялянскайжанчыны, — галоуныу паэме. Усе, што звязаназ мацi, паэт памятаеда драбнiц, памятаеусе дэталi мiрнагавясковагапобыту працумацi у хаце. Якз жывой, размауляесын з мацi, успамiнаючы, як яна «спявала, як грала, якжала, як шылакашульку, яквышывала», якчакала сыноуз далекай дарогiкаб абняць, пацалавацьi сагрэць iх, яксвяцiлiся вочыяе ласкай i радасцю, як рукi пахлi«лебядою, i хлебамжытневым, iсырадоем».

У гады ваеннагалiхалецця мацiбыла разам зпартызанамi.Яна iм «абвязвалараны белайхусцiнкай, дзялiласяз iмi хлеба скарынкай».I менавiта засувязь з партызанамiмацi пайшла нажудасную смерць.Сум па мацi, аразам з тымлюбоу i павагасына да яе узрастаеяшчэ i ад тагошто у цяжкi часi яна была змагаром.Паэту нiбы чуеццаголас мацi, якiадначасоваз'яуляецца iголасам усiхахвяр вайны.

Паступова матыужурбы i горасаступае iншымпачуццям паэта.П.Броука, многадзе пабываушы, бачыу, што усвеце неспакойна, што есць людзi, якiх«так цягнеда бою». Паэтзанепакоены, што у сучаснымсвеце яшчэмногiя трымаюцьу руках зброю, што цячэ кроунявiнных людзей, што пачынаепадымацьгалавупачвара — вайна.

П.Броука асуджаючывойны, упэунены, што на зямлi iбез iх шмат праблем, шмат бедных, галодных iабяздоленых,i таму самаеразумнае — накiравацьастранамiчныясродкi, якiя iдуцьна узбраенне, на будаунiцтважылля, школ, бальнiц, на хлеб, на вопратку, на павышэннедабрабытулюдзей. Паэтызуючысцэны мiрнагажыцця, нагадваючычалавецтвупра яшчэ незробленае назямлi, паэтпадводзiцьчытача да успрыняццязаключныхрадкоу паэмы.Гэта зваротда мацi-нябожчыцы, заклiк да захаванняна зямлi мiру:

Сеннямагутныя нашыясловы

Скрозьнад зямлеюпраменнямiсвецяць:

— Мiр ва усiм свеце! Мiр ва усiм свеце!

2.РазуменнеФранцiшкамБагушэвiчамролi мастацтвау жыццi народа.Думкi паэта аброднай мове.(10.2)

ФранцiшакБагушэвiч — самаязначная i яркаяфiгура у гiсторыiбеларускайлiтаратурыпарэформеннагачасу. Iмя таленавiтагапаэта, вясковаганастаунiка, удзельнiкапаустання 1863г., судовагаследчага i адвакатасталапершыму шэрагу iменаувялiкiх беларускiхнацыянальныхпаэтау. Ен ведаунялегкую долюбеларускагасялянства iразумеу яепрычыны. Тамуу цэнтры увагiяго быупросты чалавек, селянiнпакутнiк, якога абяздолiлi, абдзялiлi i якiзаслугоуваулепшага жыцця.Адвакат папрафесii Ф.Багушэвiчi у лiтаратурыстау адвакатам- абаронцамправоу прыгнечанагабеларускагапрацоунагасялянства, правоу на зямлю, волю, свабоднаеразвiцце нацыянальнайкультуры, лiтаратуры, мовы. Творчасцьрэвалюцыянера-дэмакрата, пачынальнiкакрытычнагарэалiзму у беларускайлiтаратурыцесна звязаназ фальклорам, а таксамалепшымiэстэтычнымiтрадыцыямiславянскайпаэзii.

У 1891 г. у Кракавепад псеуданiмамМацей Бурачоквыйшау першыпаэтычны зборнiкФ.Багушэвiча«Дудка беларуская», а праз тры гады- зборнiк «Смыкбеларускi»(пад псеуданiмамСымон Рэуказ-пад Барысава).Да абодвухзборнiкау Ф.Багушэвiчнапiсау прадмовы, у якiх гаварыупра багатуюгiсторыю iкультурубеларусау, абгрунтоувауправа беларускаганарода на развiццесваеймовы. Енпадкрэслiвауспрадвечнасць«нашай бацькаваймовы», якаятакая ж«оюдскаяi панская, як iфранцузская, альбо нямецкая, альбо i iншаяякая».«Наша мовадля нас святая,- пiша Ф.Багушэвiч,- бо яна нам адбога даная».Паэт згневам выкрываетых, хто грэбуероднай мовай, авбыякаваставiцца далесусвайго народа, яго культурыi традыцый. «Шматбыло такiх народау, штострацiлiнаперш мовусваю так як тойчалавек прадскананнем, катораму мовузайме, апотым i зусiмзамерлi. Не пакiдайцеж мовы нашайбеларускай, засцерагаепаэт, — каб неумерлi!». Уздымаючыголас у абаронуроднага людуФ.Багушэвiчвыказвае глыбокуюпавагу да iншыхнародау i iх моу.

Зборнiк «Дудкабеларуская»адкрываеццавершам «Маядудка», дзе паэтпарауноуваесваю творчасцьз народныммузычным iнструментам.Герой вершахоча зрабiцьдудку якая бвесялiла людзей, выклiкала у iхрадасць. Алетакаядудкамаучыць, бо«бачыць» ваколсябе слезы, стогны i плачлюдзей. Дудка«ад жалю, ад смутку»аказаласяздатнай толькiда сумных песен, у якiх выразiлабязрадаснуюдолю народа.Паэт, сцвярджаеаутар, павiненскладацьпраудзiвыяпеснi, якiя б нетолькi паказвалiгiстарычнуюпрауду i лесягонарода, але i шлях далепшага жыцця.

Маральна-этычнаяпраблематыкау пенталогiiШамякiна «Трывожнаешчасце». (11.1)

Сярод усiх творауI.Шамякiна вылучаеццапенталогiя«Трывожнаешчасце».

Галоуныягероi пенталогii- Пятро Шапятовiчi Саша Травянава.У аповесцi«Непауторнаявясна» паказаныперадваенныягады. Пятро(студэнт тэхнiкума)i Саша (толькiшто скончыламедвучылiшча)кахаюць адзiнаднаго. Аутарiмкнецца раскрыцьдухоуны светмаладых людзей, глыбiню iх пачуццяу, грамадскiяпазiцыi. У хуткiмчасе Саша становiццажонкай Пятра, але перадпачаткамвайны Пятразабiраюць уармiю, i героiрасстаюццана доугi час.

Аповесць«Начные зарнiцы»- пра пачатакВялiкай Айчыйнайвайны, падпольнуюi партызанскуюбарацьбу наБеларусi. Сашазастаецца здачкой Ленайна акупiраванайтэрыторыi i прымаеактыуны удзелу змаганнi зворагам. Разамз братам Данiкам, Цiшкам Матылем, Колем Трапашом, Толем Кустарамянавыконваесамыя небяспечныязаданнi. ХарактарСашы асаблiваярка праявiусяуэпiзодзе, калi яна, выконваючыпартызанскаедаручэнне, павiнна былавыдаваць параненагакамiсара засвайго мужа.Партызанскiмкамiсарам быунастаунiк УладзiмiрIванавiч Лялькевiч, якi яшчэ да вайнырабiу Сашы прапановувыйсцi за ягозамуж.

Суровы вопатваенных гадоу, калi I.Шамякiнслужыу на Поуначыу зенiтныхвойсках, лег у асновуаповесцi «Агоньi снег». Янапрысвечанафрантавомужыццю ПятраШапятовiча. Уей праудзiвапаказаны шляхунутранагаузмужненнягалоунагагероя (першыбой батарэi знямецкiмi афiцэрамi, першы сбiтысамалет, смерцьСенi Пясоцкага, бяздушнасць, залiшняя падазронасцьКiдалы, цяжкаераненне).

У чацвертайаповесцi Пятропасля цяжкагаранення i выпiскiса шпiталяаказваеццау родных мясцiнах, дзе шырокаразгарнуласяпартызанскаябарацьба. Адбываеццасустрэча Пецii Сашы, але вайнанастолькi пераблыталалесы ускладнiлаiх узаемаадносiны, што поунагаразумення героiне знайшлi.

Аповесць«Мост» — пра новыэтап у каханнiПятра i Сашы.Дзеянне адбываеццапасля вайны.Героi не ваююць, Але i у 1946 г. iм нелягчэй. Пецяпрацуенастаунiкам, Саша — загадчыцайфельчарскагапункта. Аутарпаказваецяжкiяпасляваенныягады. Мацнеепачуцце глыбокайунутранайблiзкасцi герояу, якiя аднолькаваацэньваюцьпадзеi. Мост, якi злучае двапроцiлеглыяберагiракi, злучыудва людскiялесы.

У вобразах СашыТраянавай iПятра ШапятовiчаI.Шамякiн увасобiутыповыя рысыхарактару тагопакаленнямоладзi, на долюякога выпалiцяжкiя гадылiхалецця iаднауленчагаперыяду. Героiпрайшлi усевыпрабаваннiжыццем, засталiсявернымi сабеi суровай праудзежыцця.

    продолжение
--PAGE_BREAK--

Тэмыi вобразы лiрыкiЯнкi Купалыпаслякастрычнiцкагачасу. (11.2)

Кастрыцнiцкаярэвалюцыязастала Я.Купалуу Смаленску.Многае у ходзеi характарурэвалюцыi засталосядля паэтанеразумелым.Магчыма, тамуу вершах першыхгадоу савецкайулады пераважаюцьзмрочныя фарбы,«пануюць матывытрагiзму i нявер'яу чалавека».Так, у вершах«Паязджанне»,«Сон», «Напрызбе»,«Буслы» выказваеццадумка аб трывожным, няясным будучымжыццi, якое уяуляеццато густым сасоннiкам, пакрытым цемрайi населенымрознымiпачварамi-зводамi, то завiрухай: усе кудысьцiiмкнуцца, хочуцьчагосьцi дасягнуць, а чаго — не разумеюцьi не ведаюць.

Болем заБацькаушчыну, якую рвалi накавалкi iншаземныязахопнiкi, прасякнутывершы «У лесе»,«Па Даугiнаускiмгасцiнцы».

Вялiкай любоуюда усяго, штозвязвае паэтаз радзiмай, прасякнутыверш«Спадчына»(1918). Я.Купала зхваляваннемуспамiнае «вясеннiяпраталiны, iлесу шэлестверасны, i у полiдуб апалены».«стары амшалытын».

Паэт, iмкнучысявытлумачыцьмногiя пытаннiдалейшага жыццянарода, вялiкуюнадзею ускладауна сход — справядлiвысуд гiсторыi наусiм старым, здрадлiвым, што перашкаджаларухацца наперад.Гэтыя думкiпясняр выказауувершах«На сход!» i «Час!».

На пачатку30-х гг. асноуныму творчасцiЯ.Купалы становiццаусхваленне савецкайрэчаiснасцi. Уяго паэзiю шырокауваходзiць тэмасацыялiстычныхпераутварэнняу, калектыунайпрацы, новаймаралi i этыкi.Сення, калiвядомапрауда аб падзеях30-х гг., цяжкапаверыць, штоЯ.Купала могшчырауслауляцькалгасы, Сталiнаi увесь сацыялiстычнылад жыцця, тымбольш штопiсьменнiкдобра ведауаб падзеях украiне. Прыкладамможа служыць«ляукоускi»цыкл вершауЯ.Купалы. З аднагобоку, вершыгэтага цыкламаюцьрэальнуюжыццевую аснову, бо многiя прыватныяфакты паэтiмкнууся засведчыцьпаэтычным, узнеслым словам, хацеу праславiцьляукоуцау, людзей калгаснайвескi. Але неусе з дваццацiвершау дасканалыяу мастацкiхадносiнах. Уiх амальадсутнiчае таяфiласофскаязаглыбленасць, якая была уласцiватворам дарэвалюцыйнайпаэзii Я.Купалы.Наватарскiмдля 30-х гг. лiчыусяверш«Лен», уякiм паэт праслауляеперадавуюкалгаснiцу, закаханую убрыгадзiра.Сення, прауда, з усмешкайуспрымаеццапрызнаннельнаводк укаханнi.

У гады ВялiкайАйчыйнай вайныЯ.Купала жыуi працавау недалекаад Казанi. Асаблiвайпапулярнасцюу народзе карыстаусяяго верш ваеннайпары «Беларускiмпартызанам».У iм аутар пасылаупраклен Гiтлерувампiру, фашысцкiм псам, заклiкау партызанi увесь народда барацьбыз лютым ворагам.

Але паэт недачакаусярадасных дзенперамогi.

КандратКрапiва-драматург(12.1)

У драматургiюК.Крапiва прыйшоуу першай палове30-х гг., калi беларускаядраматургiядасягнула ужодаволi высокагаузроуню.

«Канец дружбы»(1934). У ёй драматургузнiмае праблемудружбы памiжлюдзьмi.Гэтамастацкi дакумент30-х гг., у якiм выразнапраявiласяатмасфера тагочасу (падазрознасць, недавер, спекуляцыяпалiтычнымiпаняццямi i iнш.)У сучаснымпрачытаннiпьесы, некалiадмоуны персанажЛютынскi выступаеяк станоучыгерой, барацьбiтза прауду iсправядлiвасць.Ён супрацьставiць дэмагогуКарнейчыку, якi, выконваючыiнструк цыi вышэйшыхначальнiкау, здраджае сваймусябру Лютынскамуi аддае яго нарасправу як«ворага народа».Прыгэтым Карнейчыкзабывае, штоу час белапольскайакупацыi настаунiкЛютынскi, рызыкуючысваiм жыццём, выратаваужыццё яму, забываесваё абяцаннепрыйсцi на дапамогусябру у цяжкуюдля яго гадзiну.

Наступнымтворам К.Крапiвыстала народна-гераiчнаядрама «Партызан», прасвечанаябарацьбе беларускаганарода супрацьiнтэрвенцыiбуржуазна-памешчыцкайПольшчы.

Самы ж вялiкiпоспех выпауна долю трэцяйпьесы К.Крапiвы- сатырычнайкамедыi «Хтосмяецца апошнiм»(1939).Яна — яркае сведчаннеаб часе, калiбыла напiсана, аб атмасферы, што панавалау 1937-1938г.

Дзеянне камедыiразгортваеццау навукова-даследчымiнстытуцегеалогii, дзедырэктарамзьяуляеццаГарлахвацкi.Да навукi дырэктарне мае нiякагадачынення: напасаду кiраунiкаiнстытута ямудапамаглi уладкавацца«сябры», выдаушыфальшывуюдаведку.

У пьесе «Хтосмяецца апошнiм»праявiласямайстэрстваК.Крапiвы яктонкага псiхолага, якiзнайшоунепауторныя,iндывiдуальныярысы для герояу, поуна i закончана«вымалявау»iх партрэты.IменыГарлахвацкага, Зёлкiна, Тулягi, якi iмёны шматлiкiхгогалеускiхi шчадрынскiхгерояу, ператварылiсяз уласных уагульныя. Нажаль, падхалiмства, нахабства, подласць, пляткарствачаста сустракаюццаi у нашы днi. Нямалаёсць людзей, якiяробяць усё, кабпадняцца паслужбовайлесвiцы, заняцьбольш высокуюпасаду. Дзелясваiх асабiстыхiнтарэсау такiялюдзi не грэбуюцьнiчым, iдуць налюбую подласць.Змагацца зiмi, лiчыць К.Крапiва, трэба агульнымiсiламi, працiпаставiушынавуцтву i ашуканствупрынцыповасць, строгасцьi ваяунiчасць.

У пасляваеннычас драматургiчнаятворчасцьК.Крапiвы засталасяпа-ранейшамунапружанайi плённай. Былiнапiсаны пьесы«З народам»,«Пяюць жаваранкi»,«Людзi i дьяблы»,«Зацiкауленаяасоба».

«Брама неумiручасцi»

Тэмапаэта i паэзiiу творчасцiЯ.Купалы. 12.2

Значнае месцау творчасцiЯ.Купалы займаетэма паэта iпаэзii. Паэт, надумку Я.Купалы, павiненбыць выразнiкамдум i спадзяванняународа, змагаромза яго лепшаебудучае.У аднымз раннiх вершау«Я не длявас..»(1907)сцвярджаеццадумка, што сапраудныпаэт павiненслужыць людзямпрацы, што ягопесня, талентi сэрца павiнныналежаць «беднымi загнаным»:

Яне для вас, …

Адля бедных iзагнаных.

Яз iмi мучуся урауне,

Уадных закутз iмi кайданах..

Погляды Я.Купалына прызначэннепаэта i паэзiiвыяуляюццау вершах «Зкутка жаданняу»,«З маiх песень»,«Неклянiце мяне»i iнш. Свае пяснярскаепрызванне паэтбачыць у служэннiбацькаушчыне, упраудзiвымпаказе народнагажыцця.Грамадзянскiабавязак паэта-шукацьтыя шляхi-дарогi, якiяб прывялi народ«к яснаму сонцу»,«кславе». У вершы«З кутка жаданняу»Я.Купалагаворыць, штоён не жадаегучнай славы.Галоунаедля яго-быцьпраудзiвымвыразнiкам думмiльёнау процоуныхлюдзей.

Зцэлым народамгутарку весцi.

Сэрцамiльёнау падслухацьбiцця-

Гэткайшукаю цэлы векчэсцi

Гэтаадно мне падпорайжыцця.

Песнюстварыу ясну, як неба

Укожнай з ёйхаце быць мiлымгасцём...

Працягамразмовы прамесца паэтау жыццi, пра сутнасцьсапрауднайпаэзiiзьявiлiсявершы «Маянавука»,«Трэбанам песень»,«Заусё». У вершы«Мая навука»(1919)Я.Купаласцвярджае, штожыццё народава усiх яго праявахбыло калыханкай, якая нарадзiлау паэта самыясветлыя думкi.Песняпаэта увабралау сябешум адвечнагабору, шэпт спелыхпшанiчныхкаласоу, шэлестлiсця узмежныхiгруш i таропкiплюскат вод…Прызнаныммайстрам мастацкагаслова, надумкуЯ.Купалы, можастаць толькiтой творца, якiузгадаваны, успешчанынанацыянальнайглебе.Сваюудзячнасцьнароду за любоуда паэзii,«закут у роднымкраю, за хлебсольбез клапот»выказвае пясняру вершы «За усе»(1926). Дагэтага часуяму было прысвоеназванне народнагапаэта,i Я.Купала, аглядаючысяна пройдзенышлях, пiша, штосвае песнi складауён i «сяродкрыжоу, магiл», пiсауне раз «крывёйз сваiх грудзей», заусёдыбыу разам знародам, жыуяго думамi iнадзеямi.Былiяго песнi невясёлыя, калi бачыу, як зневажаеццамова беларусау, топчаццаiх годнасць.Былii радасныя песнi, калiбачыу паэт, штояго заклiкi далепшай долi, ягопраудзiвыясловы былiпачутылюдзьмi:

Яадплацiу народу,

Чыммоц мая магла

Звауз цемры на свабоду...

1.Аснауныя матывыi вобразы лiрыкiП.Броукi (13.1)

Першы вершП.Броукi «Ой, нешапчы, мая бярозка»быу надрукаваныу газеце«ЧырвонаяПолаччына»у 1926г.З першыхкрокау у лiтаратурыаутар заяуляештоён не будзе«стаяць нараздарожжы, вачамiсумнымi глядзецьудалячынь», абудзе iсцi у нагуз часам, апяваючыпоступ новагажыцця. ПаэзiяП.Броукi увабралау сябе жыватворныясокi роднайзямлi, перанялаяе красу, напоунiласясамымi рознымiчалавечымiпачуццямi-радасцю, замiлаваннем, пачуццём аптымiзму.

Значнае месцау творчасцiП.Броукi займаетэма ВялiкайАйчынай вайны.Героiяго творау — воiныфрантавiкi, партызаны,iхсёстры, бацькi, каханыя.

У вершы «Рана»расказваеццапра цяжкi шляхвоiна да роднайзямлi. Абвялiкiхвыпрабаваннях, якiя выпалi наяго долю, сведчацьвосем ран нацеле.Зажылi ранысалдата, алене можа загаiццадушэуны больад таго, штоБеларусьяшчэ стогнеботам акупантау.Суняць гэтыболь можа толькiпоунае вызваленне роднагакраю.

У гады ВялiкайАйчынай вайныП.Броукам быланапiсана паэма«Беларусь»-паэтычныманалог абРадзiме, усхваляванызварот да яе.

Творы П.Броукiпасляваеннагачасу (паэма«Паланянка», вершы«Парк Перамогi»,«Смертьгероя») яшчэзвязаны з франтавойтэматыкай, алепафас творчасцiпаэта вызначаетэма мiрнайпрацы, размахаднауленчагабудаунiцтва(паэма«Хлеб», вершы«Архiтэктар»,«Бондар»).

Лiрычнайцеплынёй вызначаеццаiнтымная лiрыкаП.Броукi («Маладзiком»,«Правочы»,«Косы»,«Тымая пчолка»,«Пахнечабор).

Верш „Пахнечабор“-песня-споведзь, уякой выяуленаразнастайнаягама па чуццяу:i успамiны абдаунiм, беззваротнымюнацтве,i першаекаханне, штоапалiла душугероя, i прыгажосцьчыстай душы, яерамантычнаяузнёсласць,i юнацкая нерашучасць,iболь страты,iдакор сабе...

Годадзiнаццаць, аможа дванаццаць

Сэрцабалiць, што нездолеу спаткацца

Сэрцанязменна хвалюедакор

Пахнечабор

П.Броука выступаеi паэт-фiлосаф, якiразважае надпраблемамiжыцця, над тым, якойпавiнна быцьпаэзiя. Паэт, надумкуП.Броукi, павiненжыць аднымжыццём з народамi зямлей, роднайБацькаушчынай.Паэзiя павiннабыць заусёдымаладой, яквясна, звонкайi пявучай, яксалавей, шчырайi празрыстай, як дзiцячаясляза; яна павiнна»плысцi ракой, цячыкранiчкайжвавай", мецькрылы для палёту, быцьу вечным творчымгарэннi.Такiядумкi сцвярджаенародны паэтБеларусi у вершы«Паэзiя».

Грамадска-палiтычнаяi публiстычнаядзейнасцьК.Калiноускага.Газета«Мужыцкаяпрауда» (13.2)

Заслугi К.Калiноускагаперад рэвалюцыйнымрухам i беларускайкультурайнеаспрэчныя.

У яго дзейнасцiзнайшлi увасабленненайбольш радыкальныятэндэнцыi паустання1863г. Як правадыртэарэтык рэвалюцыйнайдэмакратыiувайшоу ён угiсторыю грамадскайдумкi i рэвалюцыйнагаруху Беларусii Лiтвы.ДзейнасцьКалiноускагаможна разглядацьяк адну з найбольшсмелых i паслядоуныхспроб праверыцьна практыцыi увасобiць ужыццё праграмурэвалюцыйныхдэмакратау60-х гадоу. ДзейнасцьКалiноускагазьявiлася паказчыкамабуджэннянацыянальнайсвядомасцiбел.народа iсадзейнiчалагэтаму абуджэнню.Ёнунёс прыкметныуклад у фармiраваннебел.лiтаратурнаймовы, быу творцамбел.рэвалюцыйнайпублiцстыкi, бел.дэмакратычнайпрэсы, выдауцомпершай газетына бел.мове. Якмне ужо даводзiласяпiсаць, газета«Мужыцкаяпрауда», штовыдаваласяКалiноускiм, адно з першыхрэвалюцыйныхперыядычныхвыданняу дляпрацоуных угiсторыi народаунашай краiны.

З iменем Калiноускагазвязана самабытнаястаронка угiсторыi беларускайпаэзii.

Калiноускамубыла чужаянацыянальнаяабмежаванасць.Поспехсялянскагапаустання уБеларусi i Лiтвеен ставiу узалежнасцьад народнайрэвалюцыi уРасii, якую рыхтавалiрускiя рэвалюцыйныядэмакраты.Негледзячына нянавiсцьда польскiхпамешчыкау, ёнздолеу зразумецьвелiзарнаезначэнне польскаганацыянальнагаруху.Ён ведау, штобез сувязi зпольскiм рухампа Беларусi утой перыяд немогло быцьнiякага шырокагарэвалюцыйнагавыступленнянародных мас.Зпершых жа крокаупрактычнайдзейнасцi мыбачым яго усамым цеснымкантакце зпольскiмiрэвалюцыянерамi.Калiноускiусведамляуагульнасцьгiстарычнагалёсу беларус.i лiтоускаганародау.Думаючыпра будучаеБеларусi ёнзаусёды бачыупобач з ёю вызваленуюад цара i памешчыкауЛiтву.Беларускiрэвалюцыянерi пiсьменнiк-публiцыстКалiноускi паправу лiчыццатаксама дзеячампольскага iлiтоускагарэвалюц.рухуНайбольшуюкаштоунасцьдля характарыстыкiрэвалюцыйнагасветапоглядуКалiноускагауяуляе «Мужыцкаяпрауда»,i даследчыкiзусiм слушнабяруць яе зааснову прыаналiзе грамадска-палiтычныхпоглядаурэвалюцыянера.

«Мужыцкаяпрауда» былаагiтацыйнымвыданнем, разлiчанымна кругагалядсярэднягаселянiна.ТамуКалiноускi немог раскрыцьу ёй усёй паунатысваiх сацыяльна-палiтычных, а тым большфiласофскiхпогдядау.

«Мужыцкаяпрауда» у цэлым-iу гэтым заслугаКалiноускага-зьяуляеццавыдатным дакументам.

РаманУладзiмiраКараткевiча(14.1)

«Каласыпад сярпомтваiм».

Раман У.Караткевiча«Каласы падсярпом тваiм»(1968)прысвечаныадной з гераiчныхстаронак беларускайгiсторыi-перыядупадрыхтоукiпаустання1863г. Раман складаеццаз дзвюх частак.Упершай («Выйсцекрынiц»)даеццакароткаяхарактарыстыкапалiтычнагаi грамадскагажыцця напярэдаднiрэформы 1861г.апiсваеццаголад Беларусi.Акрамятаго, расказваеццапра дзiцячыяi юнацкiя гадыкнязя АлесяЗагорскага.

Бацькi аддаюцьяго на «дзядзькаванне»-выхаваннеу сялянскуюсямью Кагутоу.Такое выхаваннезблiзiла Алесяз простымiлюдзьмi, народнымжыццём, мовайбеларусау i iхтрадыцыямi.Можа, погэтай прычынесваю прамовуу дваранскiмклубе князьгаворыць пабеларуску.Другаякнiга («Сякерапры дрэве»)расказваепра вучобуАлеся у Пецярбургскiмунiверciтэце, удзелу пад польнайарганiзацыi«Агул», прасустрэчы зК.Калiноускiм, прасялянскаепаустанне начале з Корчакам.Дзеяннерамана завяршаеццау 1861г., калi царадмянiу прыгоннаеправа.

Алесь-адзiн зпрадстаунiкоупрагрэсiунанастроенайшляхты.Яшчэда адмены прыгоннагаправаён даеволю сваiм сялянам.Увобразе Алесяувасобленылепшыя рысыграмадска-культурныхдзеячау мiнулыхчасоу, для якiхрадзiма быланайдаражэйшымскарбам, святыняй, часткайiх самiх.

Аднауляючыдля чытачоупадзеi большчым стогадовайдаунасцi, перыяд, калi неабходнасцьсялянскайрэформы дыктаваласясамiм жыццём.У.Караткевiчiмкнууся гiстарычнападыходзiцьда асвятленняпадзей 1863г.Ёнаналiзавау iхсацыяльна-эканамiчнуюсутнасць,iхгiстарычнаезначэнне длялёсу бел.народа,iхуплыу на далейшаеразвiццё нацыi.Прыгэтым характэрнайасаблiвасцютвора выступаеаутарскаеразуменнегiсторыi як працэсу, уякiм дыялектычнаузаемазвязаныгiсторыя, фiласофiя, эстэтыкаi публiцыстыка.

Сваю увагупiсьменнiкканцэнтравауна наступныхасноуных напрамках.Па-першае, гэтамастацкi аналiзпобыту, сацыальна-палiтычнайатмасферы жыццяпрыдняпроускагадваранства, перадавых(Вежа) i рэакцыйных(Кроер) ягоплыней, якiя умногiх вызначалii поспехi, i няудачыпаустаушыхсялян, па-другое, гэта прыходда паустання1863г. прадстаунiкоуперадавогабел.i польскагадваранства(сюжэтная лiнiяпрадстауленаЗагорскiм, Калiноускiм iСеракоускiм); па-трэцяе, перарастанненеасэнсаваныхстыхiйныхвыступленняусялян у арганiзавануюбарацьбу супрацьпрыгнятальнiкау(распрацоукавобразау тутвядзецца палiнii Кагуты-Корчак); па-чацвёртае, паказжыцця высокiхпалiтычныхколау.

2.ПаэмаЯ.Коласа «Новаязямля»-

Энцыклапедыяжыцця беларускагасялянства ударэвалюцыйнычас. 14.2

«Новую зямлю»Я.Коласа справядлiваназываюцьэнцыклапедыяйжыцця бел.сялянстваконца XIX- i пачаткуXX ст.i невыпадкова.Паэма-вялiкiэпiчны твор абгiстарычнымлёсе бел.сялянстваi пошуках iм шляхоуда светлайбудучынi.Паэтрасказвае абусiм, чым багатаi цiкава жыццёсялян: аб клопатахi заняткахдарослых, абзабауках дзяцейi iх вучобе, абсвяточных дняхi буднях, ясныхлетнiх днях iцiхiх зiмовыхвечарах, калiдарослыя прыдзецях «пачнуцьказаць сваеуспамiнкi, вясцiразмовы прастарынкi».

Працай былiзапоунены буднiсялян.Працавалii дарослыя,iдзецi: Мiхаiл выконвауабавязкi леснiка, Антось«правiу гаспадарку», усюхатнюю работувыконвалаГанна-жонкаМiхала. Я.Коласпаказвае працэсворыва, сяубы, жнiва, малацьбы.Учас жнiва калектыунаяпраца становiццакрынiцай прыгожага, напауняе душусялян радасцю, прыносiцьiм задавальненне.Паэтможа расказацьцэлую гiсторыюпра стары дзедаучовен, пра тое, яктрэба умелавыбраць касу.

Апiсанне касьбы-гэтацэлы гiмн у гонарчалавека працы.Касцыпарауноуваюццаз «ваякамi», якiяiдуць «нiбы уатаку», то «грамадою, то шнурам цягнуць, чарадою, топаасобку, топа пары».У паэмеапiсваюцца iпрылады працы, створаныяпрацавiтымiрукамi (сярпоккрывенькi, граблi),i сялянскаяхата, гумно, павець. Я.Коласведае, як звiваеццапчалiны рой iяк яго трэбаабiраць, як трэбаслаць снапына таку, каббыло зручнамалацiць.

З энцыклапедычнайшырынёй апiсваеЯ.Колас усезвычаi i абрады, якiябытавалi у тойчас на Бел. Гэтакаляндарныясвяты (куцця, вялiкдзень, коляды)звычаi узаемадапамогi(талака, кумаванне, кiрмашысходы, народныяпеснi, казкi.

Паэнцыклапедычнамушырока апiсваеЯ.Колас сваюродную зямлю-мацi.Апяваючызнаёмыя ямуз дзяцiн ствамясцiны, ёнпаказвае, наколькiпрыгожая нашазямля i як многахараства i паэзiiу яе сцiплыхкраявiдах.Чаргуюццаднi i ночы, за зiмамiiдуць вёсны, птушкiпралятаюцьз выраю i зноуляцяць у цёплыякраiны,iдуцьдажджы, гуляюцьзавiрухi, разлiваюццаi замярзаюцьрэкi-пра усёгэта расказваеццау паэме.У вобразахроднага краюЯ.Колас заусёдычэрпау натхненнеi сiлу. Хараствороднай прыродывыклiкала упаэта не толькiрадасць i захапленне, алеi смутак.Ягосэрца балiцьза бяспраунага, прыгнечанагаi зняважанагасялянiна.З паэммы уяуляем ягознешнi выгляд, у што ён быуапрануты, што еу i пiу, абчым марыу, нашто спадзяваусяi у што верыу.Працоунамучалавеку, якiпаустае у паэмева усёй сваёйвелiчы, аддаеЯ.Колас сваесiлы, сваю любоуi свой талент.

    продолжение
--PAGE_BREAK--

ПаэзiяАркадзя Куляшова, яe тэматыка, публiцыстычнаянакiраванасць, фiласофскiя iмаральна-этычныяпраблемы.(15.1)

А. Куляшоу пачаудрукаваццаз 1926 года. Першызборнiк «Росквiтзямлi» быу прыхiльнасустрэты у тойчас. У iм выяуляццаэмацыянальнаесветаадчуваннерамантычнагаюнака.

Новы крок утворчым развiццiА. Куляшовапазначаны 30-мiгадамi. У вершах«Воблака»,«Ранак», «Плыла, цалаваласяхмара с зямлёю»,«Мая Бесядзь», А. Куляшоупа-сапрауднамузвярнууся дачалавечай душы, прыйшоу даарыгiнальнай, самабытнайтворчасцi, дапрастаты i глыбокагафiласофскагароздуму, дашырокагаабагульнення, у якiм моцнааб'яднаны думкаi пачуццё паэта.

У гады ВялiкайАйчыннай вайныА. Куляшоу стварыуцэлы баладныцыкл пра подзвiгбеларускаганарода у гадылiхалецця, урамках якогавылучаюццавершы-балады«Млынар», «Надбрацкай магiлай»,«Лiст з палону»,«Мацi», «Баладааб чатырохзаложнiках»,«Балада абзнойдзенайпадкове» i iнш.

У вершах А. Куляшоваваеннага часугучыць светлы, пранiкнёны, узнёсла-балючыголас чалавека, грамадзянiна, байца. Героiтворау А. Куляшова- фiгуры рэальныяi легендарныя, драматычныяi бессмяротныя.Яны аддаюцьсваё жыццё замаральныякаштоунасцiусяго чалавецтва.

У пасляваеннычас творчасцьА. Куляшовавызначаеццасталасцю, глыбокiмфiласофскiмзместам, патрыятызмам.У гэтым сэнсевельмi паказальнымз'яуляецца верш«Спакойнагашчасця не зычунiкому...». Гэтаверш-споведзь.Усё, што акружаечалавека, вартаеяго увагi, богэта i ёсць жыццё, неспакойнае, нялёгкае, складанае.Паэт не прымаелёгкага шчасця, таго уяунагадабрабыту, якiмжыве абывацель.Ён жадае усесвае пачуццiперадаць людзям, захапiць iмiчалавечыясэрцы.

У 1965 годзе А. Куляшоунапiсау цыклвершау, аб'яднаныхагульнай назвай«Маналог». Увершах «Маналога»- роздум паэтааб маральнымабавязку людзейпрерад памяццю, аб непераможнайсiле прауды iсправядлiвасцi, аб значэннiтворчасцi ужыццi грамадства, аб адазнасцiтворцау перадчасам i людзьмi.

У лiрыцы А. Куляшова60 — 70-х гадоу выявiлiсявялiкiя духоуныямажлiвасцi чалавека- прага дзейнасцi, адчуванне сваёйасабiстай велiчыi вартасцi, адказнасцьза «цяжкуюпасаду паэта», за лёс Айчыны, разуменнесутнасцi гiстарычныхпадзей i агульнайсувязi з'яу.

Аутар пiша паэмы«Цунамi», «Варшаускiтракт», «Хамуцiус», у якiх перадаесамаадчуваннечалавека у наштрывожны, навальнiчнывек, яго барацьбуза будучае безвайны, за чытаепаветра i ваду, за ачалавечаннесвету, за усеагульнаешчасце.

ВобразЛабановiча(трылогiя ЯкубаКоласа «Наростанях»).15.2

Я. Колас сутыкаесвайго герояз рознымi людзьмi, ставiць у розныясiтуацыi, раскрываючыяго характар, духоуны свет, маральнуювысакароднасць.

Ужо на першыхстаронкахтрылогii чытаемпра спрэчкуЛабановiча зхатовiцкiм папомКiрылам аб тым, як трэба глядзецьна мужыка. Надумку папа, мужык з'яуяеццанiзшай iстотай, якая сама вiнаватау сваiм цяжкiмжыццi. АндрэйЛабановiч катэгарычнане згаджаеццаз гэтым. Дляяго мужык — гэтачалавек працы.У сваёй цёмнасцi, забiтасцi i адсталасцiнарод не вiнаваты.Такiм яго зрабiунесправядлiвыцарскi рэжым.I таму Лабановiчгорача бярэццаза пашырэннеасветы не толькiсярод дзяцей, але i дарослых.Сцiплы, сумленныi патрабавальныда сябе, Лабановiчнадзвычайпрынцыповыу адносiнах дапанямонскiхiнтэлiгентау, якiя здрадзiлiсваёй справе, сталi духоунабеднымi, загразлiу цiне мяшчанства, абывачельшчыны, карцёжныхгульняу, п'яняк.

Бачачы амаральнасцьпанямонскайiнтэлiгенцыi, несправядлiвасцьулад у адносiнахда сялян, Лабановiччаста задумваусянад складанымiпраблемамiжыцця, ставiуперад сабойспрадвечныяфiласофскiяпытаннi: штотакое жыццё? У чым сэнс чалавечагажыцця? У чымпрызнанне асобыяк грамадскайадзiнкi?

Пасля знаёмстваз нелегальнайлiтаратурай, гутарак з ВольгайАндросавайi Галубовiчамусе падзеi сталiуяуляцца Лабановiчуу новым святле.Герой адчуувялiкую радасць, што спазнаутую прауду, якой жыу народi за якую гiнулiу астрогах i накатаргах лепшыяяго сыны. Ёнвыходзiць нашлях актыунайрэвалюцыйнайбарацьбы, паступованаблiжаеццада сваёй мэты- «намацацьгалiнамi сонца».

Адданы справе, сумленны, Лабановiчгатовы пайсцiна самаахвярнасцьдзеля справы, за якую змагаеццанарод. Самаахвярнасць- гэта таксамаважная рысахарактару, паякой можнамеркаваць абмаральныхякасцях Лабановiча.

Лабановiч — чалавеквялiкага iнтэлекту, здольны радаваццаi хвалявацца, адчуваць хараствороднай прыроды.Любоу да прыроды- адна з самыхадметных рысу яго характары.Лабановiч, якi працоуны чалавек, куды глыбейуспрымае хараствопрыроды, чымрозныя прадстаунiкiмясцовых уладi iх прыслужнiкi, якiя на прыродуглядзяць, якна сродакузбагачэння.

Складаны шляхпрайшоу геройтрылогii Я. Коласа.Часамi ён памыляуся, але нiколi неiшоу на кампрамiсса сваiм сумленнем.Лабановiч быумужным i не пахiсныму час суровыхвыпрабаванняу, з якiх ён выйшауз адзiнай думкай:«Чалавек павiненжыць для дабра, ён павiнен быцькарысным людзям».

ПаэмаАркадзя Куляшова«Сцяг Брыгады».16.1

Алесь Рыбка- галоуны геройпаэмы — пакiдаеродны Мiнск утрагiчны час: вайнапрынесла у ягодом вялiкаегора, разбурылалюбiмы горад, разлучыла зсям'ей.Адчуваючы сябесынам Радзiмы, часцiнкай свайгонарода, ен iдзенасуровуюi цяжкую бiтвуз фашызмам, даючы свяшчэннуюклятву вярнуццадамоутолькi зперамогай.

Алесь Рыбканi на хвiлiну негубляе верыу сiлы народа.Нават у самыядраматычныямоманты свайгофрантавогажыцця — развiтваючысяз домам, выратоуваючысцяг брыгады, пераходзячылiнiю фронту, уцяжкiх умовахакружэння- геройверыць у перамогу,i гэта вераз'яуляецца дляяго надзейнымкомпасам.

Ён хоча прыйсцiдадому не нiкчемным, слабым жабраком, а пераможцам.Ёнверыцьу справядлiвасцьзмагання. Угероя паэмывысокае пачуццёграмадзянскагаабавязку пераднародам, сапраудныгуманiзм i нянавiсцьда ворага, яснае, чыстае сумленнеi прыгожая душа.Усе гэта спалучаеццаз мужнасцю iчэснасцю.Ен не шкадуежыцця, выратоуваючысцяг брыгады, выносiць з полябою цяжкапараненагакамiсара Заруднагаi гэтым самымвыконвае высокiвоiнскi iграмадзянскiабавязак.

Мужнасцюi стойкасцювызначаеццаi камiсар Зарудны.У самыя цяжкiямоманты боюён натхняебайцоу брыгадысваей верайу перамогу.Правобразамкамiсарапаслужыу членВаеннага савета11 армii брыгадныкамiсар I.В. Зуеу, з якiм А.Куляшоу быуасабiста знаемы.

Разам з мужнасцюкамiсара Заруднагаi Алеся Рыбкiпаэт паказваепаводзiны МiкiтыВорчыка — былоганаводчыкагарматы, аднагоз тых, камупашанцавалазастацца жывым.Пад уплывампанiчных чутакВорчык губляеверу у перамогу, не бачыць сэнсуу далейшымзьаганнi, незнаходзiць усябе дастатковасiл, кабпераздолiцьразгубленасць.Увынiку ен кiдаебаявых сяброу, шукаючы «цiшынii спакою» дома.Але не знаходзiцьМiкiта сямейнагашчасця: домаён даведваеццааб трагiчнайсмерцi жонкiМарыны i яеперадсмяротнайзапiсцы з просьбайадпомсцiцьворагу здзекii слезы. Высвятляуццатаксама, чтоВорчык, пакiдаючысваiх сяброузабрау ватоукуз зашытым брыгаднымсцягам. За здрадуМiкiту выносiццасуровы прысуд.

Вобразамi старасты- прыслугачаМядзвецкага, хутаранкi ЛiзаветыА. Куляшоу паказаумаладушныхлюдзей, здраднiкау.

Паэма А. Куляшова«Сцяг брыгады»сцвярджаедухоуныя каштоунасцiнарода — нянавiсцьда ворагау, здраднiкау, вальналюбства, высакародства, працавiтасць, чалавечуюгоднасць.А.Твардоускiназвау паэму«голасам сэрдца, напоуненагаболем за роднуюбеларускуюзямлю, плачампа ёй i гарачай, светлай верайу яе сiлы дабарацьбы, у яевызваленне».

ВобразВасiля Дзятла(разгорнутыплан). 16.2

1. Знешнi выгляд.

2. Асноуныя рысыхарактару:

а) шчырасць, адкрытасцьу адносiнах даГанны, мацi;

б) цвёрдасць, цярплiвасць, стойкасць;

в) працавiтасць(любоу да штодзённайсур'ёзнай працыперадаласяВасiлю ад бацькоуi дзядоу: у працызмалку загартоувалiсялюдзi);

г) недаверлiвасць, замкнутасць(ён не мог верыць, што хтосьцiбудзе дбацьпра яго выгаду: вопыт сведчыуадваротнае);

д) упартасць(надзея былатолькi на самогасябе: гэтым ёнмог захавацьсваю незалежнасць);

е) сквапнасць(пашкадавауГрыбку, у якогазахварэладзiця, лыжкумёду);

3. Адносiны дазямлi (зямлядля Васiля — ягожыццё, радасцii гора, светлаямара i горкi пакут.Зямля — ён сам.Ён iдзе да свайгополя, як «насустрэчуз каханай»).

4. Паядынкi зазямлю з Карчом(«Людзi на болоце»)i старшынёйкалгаса Мiканорам(«Подых навальнiцы»), вынiкi гэтыхпаядынкау.

5. Спалучённеу характарыВасiля працаунiкаi уласнмiка (вялiкайлюбовi да зямлi, перададзенайдзядамi i бацькамi, перш за усё неасуджэннеВасiля-адасобнiка, уласнiка, азахапленнеяго вялiкайпрагай да зямлi, яе паэтычнаеадухауленне.Уласнiцкi пачатакразвiты менш, чым працавiтасць, любоу да зямлi).

6. Як Васiль уяуляеасабiстае шчасце?(Шчасце, на думкуВасiля, немагчымабез зямлi i багацця.Ён хоча быцьбагатым, жыцьу дастатку, i угэтым нiчогадзiунага няма.Але шлях, якiвыбiрае Васiль, не вядзе дажаданай мэты, не прыносiцьшчасця. З-зазямлi ён ахвяруекаханнем: выбiраене Ганну, а уласнуюгаспадарку, пасаг Манi, вырашаючытым самым свойлёс).

7. Васiль i Ганна(учынкi Ганныбескарыслiвыя, пазбауленыяразлiку. Трапяткое, чыстае i пяшчотнаеяе каханне даВасiля. Непакорлiваяi рашучая, янау пэуны момантгубляе цвёрдасцьi падпарадкоуваеццаволi бацькоу, дауняй традыцыi«сцерпiцца-злюбiцца».У адрозненнеад Васiля Ганназдольна дзеляуласнага шчасцяна рашучыяучынкi, гатоваахвяравацьсабой дзелячагосцi большважнага).

8. Жыццевая асноваВасiля («жыцце- не вясёлае, бесклапотнаесвята, а найбольшдоугi i клопатныбудзень». Васiльамаль не выходзiцьза межы сваёйсядзiбы i уласнагаполя).

9.Адносiны даперамен, гiстарычныхпераутварэнняу(старое i новае, змрочнае i светлае, злое i добраепераплялiсяу душы Васiляасаблiва моцнаi трагiчна. Васiльцалкам знаходзiццава уладзе мужыцкаймудрасцi i верыцьва усталяваныпарадак, у вечныязаконы жыцця.Усведамленненеабходнасцiзмен даеццаяму няпроста, ен з цяжкасцюуступае нацiскуновага).

Жыццёвыi творчы шляхМаксiма Багдановiча.Матывы яголiрыкi. 17.1

НарадзiусяМ.Багдановiчу Мiнску стодва гады назад(9 снежня 1891г.).Такздарылася, чтожыць на беларускайзямлi Максiмудавялося толькiпершыя пяцьгод. Пасля смерцiмацi ен быу аддзеленыад ад гэтайзямлi тысячамiвёрст: жыу уНiжнем Ноугарадзе, Яраслауле, Ялце.

Родны крайздавауся ямудзiвоснай казкай, поунай незвычайныхтаямнiц.

Але М.Багдановiчдобра ведау, что у краiнеказачных бароуi пушчау, азёрi рэк, гаруе iпакутуе працонынарод.

Верай у гiстарычнуюперспектывубеларускаганацыянальна-вызваленчагаруху i лепшуюбудычуню народапрасякнутыверш «Памiжлясоу Егiпецкайзямлi...», дзе аутарпаказау сябевыдатным майстрамсанета.

Спяшаючыся, прадчуваючы, что вельмi малачасу адмеранаяму, каб нязгасназапалау ягопаэтычны талент, М.Багдановiчсеяу промнiжыватворнагасвятла. I самыяркi з iх, ззяеi праз тры чвэрцiстагодзя, безумоуна,«Пагоня».

Верш народжанызацяжным i запаветнымболем паэтаза Беларусь.Воiны «Пагонi»- змагары супрацьнацыянальнайздрады, супрацьнявер'я у народ.Не пераможныяконi iмчацца здалекай мiнуушчынына дапамогусеняшнемубеларусу, кабзмог адчуцьен сябе вялiкiм.

З роднай зямлейз краем буслоуБагдановiчудавялося сустрэццатолькi у дваццацiгадовымузросце (1911).вынiкамтворчай працына Беларусiз`явiууся цыклвершау «СтараяБеларусь».Адзiнз вершау гэтагацыкла — «Слуцкiяткачыхi» — асблiвакранае сваейчалавечнасцю, задушеунымлiрызмам.

ТворчасцьМ.Багдановiча- гэта цэлаежыцце.У зборнiкувянок можназнайсцi словыпра мары спадзяваннiпаэта, яго iнтымныяпачуццi прызнаннiу любовi да роднайзямлi, пра адносiныда паэта i паэзii.Ягоцiкавяць агульначалавечыяпытаннi вечнагаi часовага, праблемыжыцця i смерцi.Увершы «Жывене вечна чалавек»аутар сцвярджаешто чалавечаежыцце (у параунаннiз вечнасцю )вельмi кароткае,iпражыць яготрэба з высокiмнапалам, ярка, хвалююча. Паслясябе чалавекпавiнен пакiнуцьслед, добруюпамяць.

Немалаважнуюролю займаеу творчасцiБагдановiчаiнтымная лiрыка.У рамане «ЗоркаВянера» юнакзасмучаны тым, што павiненрасстацца злюбай дзяучынай.Енабяцае, што удалекiм краi, куды ен едзе, усе свае жыццебудзе помнiцькаханую. Праяе будзе напамiнацьi Венера, якой, безумоунавядома прапакуты разлучаныхсэрцау.

Сучаснаябеларускаяпроза, яе тэматыка, асноуныя героi.17.2

Сучасная беларусскаяпроза жывеклопатамi прачас, народнылёс, якi праламляеццау лёсе осбныхлюдзей.Янавызначаеццапiльнай увагайда асобы чалавекаi штодзённыхпраяу жыцця.

Разам з традыцыйнымiу сучаснайбеларускайлiтаратурыз'явi- лiся новыятэмы, уласцiвыямiнавiта сённяшнямудню. Гэта першза усё Чарнобльскаятэма, а таксамасталiнскiя рэпрэсii30-х годоу. Большабвостранаставiцца пытаннеаб жыццi сённяшняйвёскi i яе праблемах, аб неабходнасцiберажлiвыхадосiн да прiроды, аб сэнсе чалавечагажыцця.

Значнае месцау сучаснайбеларускайпрозе займаюцьтворы на маральна-этычныятэмы.

У рамане В.Адамчыка«Чужая бацькаушчына»выкрываюццамеркантыльнасць, уласнiцтва, прага нажывы, бездухоунасць.Раман прысвечаныпаказу жыццябылой ЗаходняйБеларусi напярэдаднiяе вызвалення.У цэнтры яго-сям'яУласа Курсака.Жыццё самогаУласа, здаецца, не заслугоуваепапроку: некрау, не падманвау, не рабiу злалюдзям, не быугультаём i абiбокам.Але ж жыу папрынцыпу «маяхата з краю».Некому ён асаблiване дапамог, заусёды застаючысяу цянi. Пражыужыццё Улас, прыгэтым не страцiюшысябе як чалавека.Але пакараннеза жыццё у сваёйнары, толькiдзеля сябе немiнула яго, паламаушы лёс дачкiАлесi. Жыла янахцiва, зайздросна, з бабскiмi забабонамii сваркамi. Алесястрачвае чалавечуюгоднасць, пераступаепраз народнуюмараль i этыкуi аказваеццаздольнай назлачынства, здраду. Янавыходзiць замуж за парабкаIмполя. За тыматручвае свякрухуi нямую залоуку, перапiсваючына сваё iмя зямлю.Але не прыносiцьшчасця чужаябацькаушчынаАлесi, яна ператвараеццау рабыню зямлi, маёмасцi i бытавыхабставiн. Няутульнастановiцца iIмполю, для якогашырокi светзакрыусявузкаэгаiстычнымi, дробнымi i нтарэсамi.У другiм раманеВ. Адамчыка«Год нулявы»(1983) прасочваеццадалейшы лёсгерояу. Падзеiадбываюццау 1939 годзе, калiЗаходняя Беларусьсустракалавоiнау ЧырвонайАрмii. З тымi, хтовыйшау на сустрачвоiнам быу i Iмполь.

З большай сiлайу сучаснайбеларускайпрозе пачынаюцьгучаць словыаб роднай прыродзеi клапатлiвыхадносiнах даяе. Праблемаузаiмаадносiнчалавека зпрыродай пастауленау рамане I.Пташнiкава«Мсцiжы» (1972). Кожнаедрэва у лесеi кожная жываяiстота у iм дадробнiц знаёмагалоунаму героюрамана АндрэюВялiчку. Жыццёяго арганiчназлiта з прiродай.У сутыкненнiса спажывецкiмiнастроямi, збяздушнымiадносiнамi далюдзей i прыродыВялiчка выходзiцьпераможцамi застаеццажыць у Мсцiжках.Ён не пакiдаеродных мясцiн, дзе пражыуамаль усё сваёжыццё, дзе пахаваударагога ямучалавека.

1.Iдэйны зместпаэмы МаксiмаТанка «ЛюцыянТаполя» Праблемамастака i мастацтвау паэме. 18.1

Тэма бяссмерцтванароднагамастацтва, лесталенавiтыхмастакоу знарода раскрываюццау паэме «ЛюцыянТаполя» (1946). Галоуныгерой паэмы-народны умелец, пад рукамi якога,«бы ад чараунейкiх, ажываланават нежывое».Смаргонскiялесарубы, рыбакi, каханая Тэклястанавiлiсяапосталамi, прарокамi, апрыгнятальнiкi- iрадамi, рознымiпачварамi. БiскупСямашка ня могдараваць такогапрастому «хлопу», чалавеку знарода, i прыдумауцяжкую кару:«пад страхампекла i пракляццяцэлых дзесяцьгод адбыцьпакуты i не браццаза свае мастэства».Для мастакагэта азначаладухоуную смерць.Але Таполя змогпераадолецьгэтыя перашкоды, бо «хацеу пакiнуцьпакаленнямслед жыццясвайго, сваiхпакут, сказ прамары, пра сваеiмкненне».

Мастак пасiвеуi так змянiусяза дзесяцьпакутных гадоу, што нават сябрыперасталi ягопазнаваць i(жыцця) крыудзiцельбiскуп Сямашкадаверыу непазнанамуЛюцыяну Таполiзбудаваць небатлейку, ановую сапрауднуюсвятыню.

З гэтага момантуфабула паэмыразвiваеццапаводле прынцыпупомства жыцця- помства мастака, як у народныхказках. НазлосаноунамуартадоксуЛюцыян Таполядазволiу свабодутворчасцi, даувыйсцi пакутлiвайпатрэбе справядлiвасцi.

Не самой помствай, а творчым iстваральнымпарывам поунiласядуша мастака, ен хацеу пакiнуцьлюдзям запавет, асудзiць уцiскнад творчасцю.Сiлы зла паказаныу вобразаххiмер, падобныхда паноу iдухоунiкау-езуiтау,«даайца Сямашкi».Усе яны заузятапаузуць «падушу, па думкучалавека, штояк сонца слепiцьвочы iм...-чорнымсiлам пекла».Мастак доляусвайго крыудзiцеля за жывое:

    продолжение
--PAGE_BREAK--

Дзесяцьдзен хварэуСямашка бiскур

Iкрычау, кабпрывялi Таполю.

Надзесятый дзеньпамер свiтаннем.

Люцыян Таполявымушаны быуусеж уцякацьад жывых прататыпаусваiх хiмер. Ензнiк у народзе,i толькi новыятворы, што выплывалiз народныхглыбiнь, гаварылiпра неумiручасцьталенту i мастацкайпрауды, якiмняма i быць неможа нi канца, нi пачатку:

Боу народзе

Яку прадвечнымлесе,

Дзеты знойдзiшдрэва, ад якога

Шумвясны пачауся?

Дзеты знойдзеш!

Эвалюцыядухоунага светуГанны Чарнушкiу рамане Мележа«Людзi на балоце».18.2

У цэнтры рамана«Людзi на балоце»- жыхары глухойвескi Куранi, адрэзанай адзнешняга светунепраходжымiпалескiмi балотамi.

Але цiхаежыцце куранеуцаубыло абуджанарэвалюцыяй.На вачах пачаумяняцца быт.Па-рознамуаднеслiся дагэтых грандыезныхперамен жыхарывескi,i у першуючаргу Васiльi Ганна (галоуныягероi твора).

ПрыродаузнагародзiлаГанну рэдкайпрыгажосцюi прываюнасцю, дасцiпнасцю, чулай душойi пяшчотнымсэрцам. I маральнаi духоуна Ганнавельмi прыгожая.Учынкi яе бескарыслiвыя, пазбауленыхалоднагаразлiку. Хараствогераiнi i у яездольнасцiчуйна адклiкаццана чужы боль, падтрымацьу цяжкуюхвiлiну.I.Мележ частапаказвае дзяучынуу сiтуацыях, дзе выяуляюццагэтыярысы яехарактару. Янажыве па прынцыпц:«Нiколiне рабiце iншымтаго, чагоне хацелiб вы, каб вамрабiлi iншыя».

Як i усе куранеуцы, Ганна з маленствапрывыкла дапрацы. I тут небылоей роуных.Яна выдзяляеццасярод аднавяскоуцаунадзвычайнымспрытам. I ураманемы бачым яе уасноуным запрацай: на сенажацi, у полi з сярпому руках, замалатарняйу Карчоу, у ягадах, на полцы бульбы, у хлопатах пагаспадарцы.

Ганна пяшчотна, горача, самаадданнапакахала Васiля.Яна марыць абвялiкiм шчасцii чыстым каханнi, але у яе жыццiусе складваеццаiнакш. Першаекаханне, трапятноеi нясмелае пачуцце, з самага пачаткуабразiу самВасiль. Павеерыушыу брыдкiя плеткi, ен растаптауусе тое прыгожае, што iснавалапамiж iмi. I яна, абражаная iпакрыуджаная, насупераксвайму жаданню, без каханнявыходзiць замужза Яухiма, спадзеючысяна спрадвечнае«сцерпiцца-злюбiцца».Але не злюбiласяi не сцярпелася.I чым даужэйяна жыве усям'i Глушака, тым больш выразнаразумее усюжахлiвасцьсвайго становiшча.Асаблiвабалюча адчулаГанна сваестановiшчажонкi-рабынi, калi нарадзiладзiця. СтарыГлушак прымусiуяе ехаць насенакос разамз Верачкай, дзетаязахварэла, а пазнейпамерла.«Бог дау — богузяу»,- восьрэакцыя Глушакоунасмерцьдзiцяцi.

Пасля смерцiдачкi Ганна неможа больш жыцьпобач са сваiмi«сведкамi», нелюбiмыммужам. Яна кiдаеГлушакоу i iдзепрацаваць ушколу (да настаунiцыПараскi), якаястановiццачасовым прыстанiшчамна яе жыццевымшляху.

Лес Ганнысклауся нялегка.Надзеi на вяртаннебылога каханняне апраудалiся(Васiль застаусяз зямлей). Звароту бацькаву хатудушэунагаспакоюне прынес, пасля сустрэчз Башлыковымзасталiся прыкрасцьi горкая агiда.

Iдэйна-тэматычнаянакiраванасцьрамана НiлаГiлевiча «Родныядзецi». 19.1

«Родныя дзецi»- творз пастаноукайглабальныхчалавечыхпраблем: закаленнегiстарычнайi культурнайпамяцi народа, прыроднагаасяродзя, усягоспадчынадухоунага, што вызначаеаблiчча кожнаганарода на зямлi.Прычым маштабнасцьпаэтычных задачканкрэтызуеццау лесеасобнага чалавека, працоунагараду, нацыянальнайрэчаiстасцi.

У працавiтымсялянскiм радзе, з якога выходзiцьгалоуны геройкампазiтарСцяпан Вячэра.I у наш час застаеццатыя каштоунасцi, якiя пацверджанывопытам пакаленняу: любоу да жыцця, надзеленагапрыродай i чалавечайМацi: любоуда зямлi, яеусеагульнаймацi, жывога iнежывога i сумленнаяпраца наей: радасцьпадзей у сям'iу айчыне, у свеце.Паэт раскрываегэтыя iдэi празперапетыi лесугерояу, празканкрэтныяжыццевыя сiтуацыii. фiласофскiягутаркi упрыватнасцiдыялог памiжгасцямi перадпачаткамзастолляу гонар мацi:Iх трыважацьпедагагiчныяпраблемы i выхаваннепачуццяу, знiжэннеурауня маральнакультуры грамадстваi наступ нязначства, разгульнаядзейнасць якоганебудзьГламаздымелiаратара/«такiявывернуць зкарэннем апошнiкусцiк на зямлi».

Паэт ствараеяркiя, запамiнальныяхарактары, цiкавыя народныятыпы.Жыццеваймудрасцю iгрунтоунасцювылучаеццау творы сцяпанаудзядзька iбрат Томас.

Сучаснаябеларускаядраматургiя, яе тэматыка,(на прыкладзедвух-трох творау).19.2

З iмем АдрэяМакаенка (1920-1982)звязваюцьпачатак новагаэтапу у развiццiбеларускайсатырычнайкамедыi.

А.Макаенаквыступiу i уцновым для беларускайдраматургiiжанры — жанрытрагiкамедыi.Адна з першыхтакiх п'ес — «Зацюканыапостал» — прысвечаназамежнаму жыццюз яго надзеннымiпраблемамi.Дзецi, не маючыагульныхпоглядауз бацькамi, пратэстуюцьсупрацьбуржуазна-мяшчанскiхiдзелау iзвычак, бяздушнасцii жорсткасцi.Аднак пратэстдзяцей сцiхiйны,i ен заканчваеццапаражэннем: сын, якi хацеуперабудавацьграмадскiяпарадкi наосновесправядлiвасцi, становiццаiдыетам,«зацюканымапосталам», бяздумнымвыканауцамзагадау старэйшых, простым вiнцiкаму складанаймашыне жыцця.Напiсаная назамежным матэрыяле, трагiкамедыяпаказвае калiзiii заганы чалавечагахарактару любойкраiны, у тымлiку i нашай.

Значнуювядомасць урэспублiцы i заяе межамi адтрымалiп'есы М.Матукоускага«Амнiстыя»,«Наследныпрынц», «Апошняяiнстанцыя»,«Мудрамер».У iхузнiмаюццапраблемы жыццясучаснай вескi, адказнасцiбацькоу пераддзяцьмiза iх выхаванне, маральнагаудасканаленнячалавека. Уадным з апошнiхтворау — камедыi«Мудрамер»(1987)- расказваеццапра вынаходнiка-энтузiястаМiкалая Мурашку.Ен сканструяваупрыбор, якi вымяраечалавечуюдурноту. Калiу крэсла зрычагомпадгалоунiкамсадзiцца таленавiтычалавек, тогучыцьарыя князяIгара, калi дурань-лбюццатурботныя гукiпаланеза Агiнскага.П'еса выкрываечыноунiкау iфункцыянерау, якiя спрабуюцьу сучаснымжыццi iграцьпершыя ролi.

Сучаснаябеларускаядраматургiявызначаеццабагаццем iразнастайнасцютэматыкi, актуальнасцюпраблем. Часпатрабуе аддраматургауадлюстраваннясуровайпрауды жыцця, стварэнняпраудзiвыххарактараунашых сучаснiкау.Таму лейтматываммногiх п'есз'яуляеццадумка аб складанасцiсучаснагажыцця, месцы iролi у iм чалавека.Разам з традыцыйнымiтэмамi (подзвiгу ВялiкайАйчыйнайвайне, мiрнаястваральнаяпраца, жыццекалгаснайвескi, маральна-этычныяпраблемы) убеларускайдраматургiiузнiкаюць новыя.I адна зiх — белыяплямы у гiстрыiбекларускаганарода i часзмрочных рэпрэсiй.Наусю моцпачынаюцьзаяуляць прасябе i творы абэкалагiчнайсiтуацыi на Беларусi.Сучасная драматургiя, пераасэнсоуваючыфакты i з'явымiнулых часоу, аналiзуе(паказвае) iх зпункту гледжаннясенняшнягадня па-новамуяна выходзiцьi да складаных.

Сацыяльна-псiхалагiчнаяхарактэрыстыкавобразау уапавяданняхМiхася Лынькова«Сустрэчы»i «Над Бугам».20.1

Апавяданне«Над Бугам»(1926) прысвечанабарацьбе ЧырвонайАрмii з белапалякамi.Чырвонаармейцырыхтуюцца даранiшняганаступлення, у вынiку якогаяны павiнныавалодацьпроцiлеглымберагам Буга, дзе акапаусявораг. Рыхтуюццада гэтай бiтвыi Васька Шкатауз Ванькам Разанскiм.

Васька Шкетау- чалавек безбiяграфii, якi непамятае нi бацькоу, нiродных, нi сяброу.Мiнулае яго — страшны сон, нейкае непаразуменне.Працавау падкухараму тракцiры. Быубасяком, злодзеем, задзiрыстымбуянам, якогане хацелi лiчыцьза чалавека.У пошуках шчасцяен пайшоу уЧырвоную Армiю, стау салдатам.

Васька Разанскi- патомны разанскiселянiн, якi пайшоуна вайну, пакiнуушыдома жонку iчатырох дзяцей.Ен сумуе «абкаласах жытнiхна сваей паласе»,«аб дзецях-румзах, аб жонцы».

Бераг быу узятычырвонаармейцамi.Смяртэльнапаранены у баi, Васька Шкетауперажываепачуцце радасцiад таго, штовораг разбiты.Памiраючы, ёншэпча:«Эх, позна, позна, i так рана, рана...». У гэтыхсловах — шкаданне, што яго шчаслiваежыцце прыйшлопозна i што такрана трэбапамiраць. Памiраючы ад ранВанька Разанскiужо думае непра салдацкiмяшок, а прасвой «непераможныполк», пра якiен з пачуццемгордасцi гаворыцьу перадсмяротнымпiсьме жонцыАлене.

М.Лынькоуадлюстроуваючынапружануюбарацьбу зановы лад, паказваеперавыхаваннечалавека у агнiграмадзянскайвайны. Героiапавядання«Над Бугам»рознымi шляхамiпрыйшлi у ЧырвонуюАрмiю, i у працэсезмагання збелапалякамiяны становяццановымi людзьмi, аддаюць сваежыцце за справувызваленняпрацоунагачалавека. Асаблiваглыбокагапранiкненнява унутранысвет людзейудалося дасягнуцьМ.Лынькову уапавяданнi«Сустрэчы».

Захар Крымянец- галоуны геройапавядання.Выконваючырэвалюцыйнаезаданне, кiруючысяуласным пачуццемабавязку, забiуправакатара, свайго ранейшагасябра. За гэтаЗахар быу асуджанына пажыццеваетурэмнае зняволенне.

Вызваленнепрыйшло у 1939 г.З групай былыхпалетычныхзняволеныхЗахар Крымянецвяртаецца нарадзiму. А жорсткiлес рыхтаваудля Захарановыя выпрабаваннi.У старой, спакутаванайжанчыне енледзь пазнаужонку, ад якойдаведауся прасмерць сынаi арышт дачкiВярунькi.

У вобразе ЗахараКрымянца М.Лынькоупаказау нязломнагазмагара засвабоду, аптымiста.Згартаваныжыццевымiвыпрабаваннямi, ен мужна пераносiцьасаблiства гораi верыць у шчаслiвуюбудучыню народа.

Тэматыка, гуманiстычныяi агульначалавечыяматывытворчасцiМаксiма Танка.20.2

Паэзiя МаксiмаТанка (ЯугенаIванавiча Скурко), народнага паэтаБеларусi, лаурэатаЛенiнскай прэмii, сагрэта дабрынейi даверам дачалавека. Дляпаэта вершы- гэта i прызванне,i праклем, i шчасце,i мука, i свяшчэнныабавязак.

У ваеннай лiрыцыМ.Танка (зборнiкi«Вастрыцезброю», «Празвогненны небасхiл»)цэнтральнаемесца займаевобраз Беларусi-партызанкi, паланенай, аленяскоранай.У паэii ваенныхгадоу поручз матывамi пагрозыфашызму выразначуецца верау перамогудабра над сiламiзла. Герой ваеннайлiрыкi М.Танканi на iмгненнене забывае, зашто, у iмя чагоен змагаецца.Вайна для ягоне прызванне, а цяжкi, неабходныабавязак.

У гады вайныбыу напiсаныверш М.Танка«Родная мова»(1943). Мова беларусауасэнсоуваеццааутарам якарганiчная,iстотная часцiцадухоунай культурынарода. У самыяцяжкiя момантыгiсторыi мовадапамагалалюдзям выстаяць, не страцiцьверы у лепшуюбудучыню.

Паэтызуючыродную мову, услауляючывелiч i сiлу народа, яго гiсторыюпаэт заклiваелюбiць i шанавацьсваю Айчыну, сваю мову, якаядае струмампеснi, а паэтам- натхненне.

Да творау перыядуВялiкай Айчыйнайвайны адносiццапаэма «ЯмукСялiба» у якойраскрываюццавытокi усенароднайпартызанскайбарацьбы, патрыятызмi мужнасць абаронцаубацбкоускайзямлi.

Пясляваеннаяпаэзiя М.Танкавызначаеццатэматычнайшырыней i разнастайнасцю, фiласофскайразнавялiкасцю, маштабнасцю(зборнiкi «Кабведалi», «Накамнi, жалезеi золаце», «Ударозе», «Хайбудзе святло»).

Максiм Танк — прынцыповыгуманiст. Дляяго вялiкаябарацьба залепшыя iдэалычалавецтва- гэта барацьбане толькi засацыяльнуюсправядлiвасць, але i за паэзiюсупраць антыпаэзii, за гармонiюсупраць дэструктыунасцi, за розум супрацьбясплоднагасамагубнагакрыуляння.

У вершы-верлiбры«Перапiска ззямлей», якiадкрывае аднайменнызборнiк, сцвярджаеццавелiч працычалавека, якiусе жыцце прысвяцiйзямлi i плугу.

Сэнс сваейпаэзii М.Танкбачыць у цеснайадмесцi з жыццемлюдской працы, з сенняшнiмжыццем, трывожнымi неспакойным.

У вершах М.Танкаесць прастата, высокая духоунасцьi неаслабнаяувага да людзей, да свету, датаго, пра штоен пiша. Верш«Рукi мацi»-гiмнпрацавiтыммацiным рукам, якiя нiколi неведалi адпачынку.Мацi з'яуляеццадля паэтаувасабленнемчалавечай…высакароднасцi, сцiпласцi.

Карцiныжыцця беларускайвескi у раманеIвана Мележа«Людзi на балоце».Галерэя характарауу творы. 21.1

«Людзi на балоце»- раман пра жыхароуглухой весачкiКуранi, адрэзанайад знешнегасвету непраходнымiпалескiмi балотамi.I.Мележа большза усе пры цягваештодзеннаежыцце куранеуцау, тое знешненеяркае, аднастойна- шэрае, з чагопа сутнасцi, iскладаеццажыцце тысячi мiльенау людзей, моцна прывязаныхда зямлi.

Усе, што тутадбываеццаспачатку здаеццасамым звычайным, вельмi ужо«празаiчным».Нiякiх значныхподзвiгау, абсалютнанiчога гераiчнагакуранеуцы урамане не робяць.Днi кожнага зiх перапоуненынеадкладнымiсправамi, клопатамi, якiя з году угод паутараюцца.Трэба i сваячасоваскасiць сенана гiблым балоце.I зжаць неурадiваежыта, i зкалацiцьяго цагамi. Iназбiраць грыбоуу лесе i ягадна тым балоце.У гэтым кругавароцебясконцыхтурбот, гаспадарчыхразлiкау i развагiдуць год загодам, праходзiцьжыцце палешукоу.

Вядома, што нетолькi працайзахоплены«балотныялюдзi», хоцьiменна ей аддаюцьяны большуючастку свайгочасу. Есць у iхчас роздыху, традыцыйныясвяты, днi вяселасцi, зусiм непабныяна чарагу iншыхбудзеных дзен.Тады яны тоупяццана нядзельнымкiрмашы у суседнiхЮравiчах, п'юцьсамагонку iспяваюць песнiна вяселлi, шумяцьна сходцы, дахрыпаты спрачаючысяпра зямлю, праяе перадзел.

З амаль этнаграфiчнайдакладнасцюодмоулен урамане бытбеларускагапалесся. Пераднамi — нiбы замкнутыу сябе, звычайнывясковы свет, дзе свае нацыянальныятрадыцыi, паданнii пелер'i, зiмовыядзявочыя пасядзелкi,iгрывчы з песнямi, калядная варажбаi хаджэнне з«казой» — гэтаi многае iншаенатуральнаi свабодна увайшлоу раман.

Варта уважлiваусяукацца унаiуна-прастелушнырасказ аб начнойсустрэчы зведзьмакамi, прходзеццаад чаго, як стараязнахарка верыцьчарадзейнаму«зелью» з лекавыхтрау, або звярнуцьувагу на апiсаннеабеда у сям'iкуранеускагакулака Глушака, якi строга захоуваедемастроескiясчмейныя традыцыi,i лёгка адчуць, з якiм веданнемусяго укладународна-сялянскагажыцця выпiсанышматлiкiя жанравыякарцiны рамана.

I усе гэта укдачанааутарам у раманне дзеля дэмагогiii паэтiзацыiстарадаунасцi.Зроблена гэтау iмя паунатымастацкагаузнауленняжыцця сялянства, якое не разабавiласяад iнстiжа засасонаумiнулага, а ужозбудзеца дазатыунай «творчасцiновага жыцця».

Асноуныяматывы i вобразыдарэвалюцыйнайлiрыкi Я.Коласа.Тэма роднагакраю у яго паэзii.21.2.

ДарэвалюцыйнаятворчасцьЯ.Коласа — гэтапрадаужэннедэмакратычныхтрадыцый беларускайлiтаратурымiнулай эпохi.Падобна Ф.Багушэвiчу, Я.Колас маляваузмрочную, прасякнутуюсумам i жальбойкарцiну жыццязняважанагаi зняволенагамужыка. У ягопершым вершы«Наш родныкрай», надрукаваныму 1906 г. i у пазнейшыхтворах «Веска»,«Наша сяло»,«Ворагам»створана праудзiваякарцiна старойжабрацкайБеларусi. Паэтзаклiкае беднынарод не гнуццаперад багатымi, не спадзяваццана iх дапамогу, а самому быцькавалем уласнагашчасця.

Галоуным героемдарэвалюцыйнайпаэзii Я.Коласаз'яуляеццачалавек працы, вольналюбiвы«мужык», якi нехоча мiрыццаз iснуючым ладам, не хоча большцярпець i пакарацца.Ен хоча карыстаццапленам сваейпрацы, хочажыць па-чалавечы.У вершы «Мужык», напiсаным утурме, Коласне толькi расказваепра цяжкаежыцце беларуса-працаунiка, але i заклiкаеяго да барацьбыза лепшую долю.

Паэзiя Я.Коласабыла паэзiяйтугi i смутку.Невыпадковасвой першызборнiк вершаупаэт назвау«Песнi жальбы»(1910). У iм многалiрычных, шчырыхвершау прабацькоушчыну, пра «забытыбагам край».У вершы «Родныявобразы» Я.Коласзвяртаеццада роднага краюi да самога сябез пытаннем-роздумамякая сiла прываблiваеяго да бацькоускайзямлi, чамунапауняеццаяго сэрдцасмуткам i радасцю:

Вобразымiлыя роднагакраю,

Смутакi радасць мая!

Штомае сэрца давас парывае?

Чымтак прыкованыя

Квам мае узгорачкiроднага поля,

Рэчкi, курганы, лясы,

Поуныясмутку i жальбынядолi,

Поуныясумнай красы?

Цудоуныя беларускiямясцiны выклiкаюцьу паэта не толькiрадасць i замiлаванне, але i сум. У гоманеспелай нiвы, шчаслiвым шуме-гудзевысокага лесу, у цiхай жальбепалеу паэт чуе«песнi цягучыя, песнi пакутныя»простых людзейпрацы. Яго сэрцабалiць за прыгнечанынарод, зняволенуюрад зiму.

Тужлiвы больчуецца у радкахвершау Я.Коласапра роднуюстаронку, пражыцце вескi iяе людзей. Сiротлiвавыглядаюцьскрыуленыяхаткi, сумныявербы, могiлкiз пахiленымiкрыжамi, вузкiякрывыя сцежкi:

Краймой родны, беднаполе!

Тыглядiш, як сiрата.

Сумныты як наша доля.

Iдэйны зместпаэмы Янкi Купалы«Бандароуна».Раскрыццемаральныхякасцей герояу.Фальклорнаяаснова твора.22.1.

    продолжение
--PAGE_BREAK--

Бандароуна- чалавек непадкупнагасумлення. Длягэтай гордайi свабодалюбiвайдзяучыны самаесвятое — дзявочыгонар, чалавечаягоднасць. Янабольш заусе цэнiць свабодуi нiколi не станежыць у няволi.Гэту свабодуяна прадацьне можа. I калiвырашаеццалес Бандароуны, яна не можаздрадзiцьсабе. Гераiнявырашае лепшзагiнуць, чымпаступiццасваiм сумленнем.Смела i мужнаабараняе Бандароунасвае дзявоцтва, чалавечуюгоднасць, права нажыцце i свабоду.Смеласцi, мужнасцiдзяучыны можнапазайздросцiць.

Народ любiцьсваю гераiню, яна — яго крывiнка, яго дачка. «Уцякайжа запагодай, донька маладая»,-вучаць дзяучынустарэйшыя. Яесмерць сталатойапошняйкропляй, штоперапоунiлачашу народнагацярпення. I народуздымаеццана помсту засваю гераiню, якая «налажыла…за усiх галавою».ХаваючыБандароуну, людзi прыбралiяе, як да шлюбу, у бель i вэлюм, звiлi вяночкi зруты-мяты.Белы колер, кветкi руты-мяты- сiмвал чысцiнiдзявочай. Якбачым, нетолькi перадмужнасцю, алеi перад гэтайчысцiней схiлiлiсягаловылюдскiя.

Ды што людзi.Бандароунайзахапляеццасама прырода.Яна — блiзкi сябарi дарадчыкдзяучыны. Прыродараздзяляе разамз гераiняй яерадасцi i гора, ласку iчалавечуюцеплыню. УцякаеБандароунаад панскайпагонi — ночкаабдымае яе, вецер расплятаекосы, песцiцьбелыя грудзi.

Асаблiвыяадносiны даБандароуныу аутара. Паэтлюбуецца, захапляеццадзяучынай, спачувае ей.Аб гэтым гаворацьне толькi прамыязвароты да«галубкi» (такпяшчотна называеяе Я.Купала), але i кожны радокпаэмы. Аутарне простаапiсвае знешнiвыгляд, паводзiныБандароуны, ен зачараваныею. Iтаму паэтможа казацьтолькi так: губкi, ручкi, галоука, вочкi.

Многiя эпiтеты, параунаннi, словы-сiмвалызапазычаныз вуснай народнайтворчасцiнездарма. Нiхтоне можа лепшацанiць вартасцiчалавека, чымнарод. Таму упаэме жыве iвецер крылаты,i бярозка бела,i рута-мята, iтрытаполi. Усетут працуе навобраз Бандароуны, нават вобразпана Патоцкага.Засаблiвайстараннасцюмалюе Я.Купаларазбрэшчанасць, пагардлiвасцьда людзей паназ Канева, лютасцьяго. Ен «нi старому, нi малому неспускае жартау».Гэта бязлiтасныпрыгнятальнiк, увасабленнесiл тыранii, жорсткасцiiамаральнасцi.Пад яго прыгнетам«стогне змучанаУкраiна, к небушле пракляцце».I чым цямнейшыяфарбы выбiраеаутар для стварэннягэтага вобраза, тым вышэуузнiмаецца надiм Бандароуна.

Месцаi назначэннежаночых вобразауу трылогii Я.Коласа«На ростанях».22.2

УзаемаадносiныЛабановiча iЯдвiсi, дачкiпадлоучагаБаранкевiча, адносяцца далiку лепшыхлюбоуных старонакбеларускайпрозы.

Можна сказаць, што, прыехаушынастаунiчаць, Лабановiч жывепрадчуваннемкахання.Прыгажосць,i у тым лiку прыгажосцьжаночая, непакiдае ягораунадушным.

КаханнеЛабановiча даЯдвiсi пачынаеццакалi не з першагапозiрку, то, бадай, зпершага знаемства.Ядвiся не такаяпрыгожая, якпанна МарынацiЛюдмiла, але за тое — настаунiк адчуугэта адразу- багацей душой, праявамiунутранагажыцця.

Лабановiчi Ядвiся толькiуступаюць ужыцце, таму iхкаханне — першае, нясмелае, юнацкае. I ен,i яна — натурыдастатковагордыя, кабпаступiццасваiм гонарамнават у iмя кахання.Калi ж гаварыцьпра Ядвiсю, тона яепсiхiкумоцна падзейнiчалажорсткае абыходжанне, здзекi, якiя чынiубацьканад мацi, з-за чаго таямаладой сышлау магiлу. Тамуу кожным мужчынеЯдвiсясхiльна бачыцьтырана, «гэрада».

Ядвiся — шырокая, багатая, няурымслiваянатура, адназ тых дзяучат, якiясамi небаяцца зрабiцьпершы крок укаханнi. Раунуеяна настаунiкада паннау Людмiлыцi Марыны, павясне заносiцьу яго пакойбукецiк кветак, прыладжываеу кнiгу запiскуса шматзначнымiсловамi «мiлы…дурань» (а потымвыкрадаеяе), першая цалуенастаунiка, недазволiушыпацалавацьсябе.

Назва усямугэтаму адна- каханне. I усеж не разгарэласяяно у страсць, не сталасiлай, якая бпрадыктаваладзяучыне жыццеваерашэнне. IнтуiтыунаЛабановiчадчувае душэунуюЯдвiсiну няустойлiвасцьмiтусню супярэчлiвыхпачуццяу, таму, баючыся абразы, надае сваiмпрызнаннямжартаулiвуюформу.

Лабановiчпакiнуу Цельшынскуюшколу. Жыць умясцiнах, дзеусе нагадвалаЯдвiсю, першае, захлiснуушаеусю iстоту, аленяудалае каханне, ен не здолеубы. Нават ад'ехаушы, чакае лiста адЯдвiсi, пiша уХатовiцкуюволасцьзнаемамупамочнiку пiсараДубейку. Лiстаняма. Так закончыласяпершая i, скажам, вельмi значнаястаронка душэунайбiяграфii героя.Закончылася, якбачым, расчараваннем, але гэта далекане апошняерасчараванне, якое напаткаеЛабановiча нажыццевых дарогах.

Хто ж вiнаваты, што двое прыгожых, блiзкiх духоунымiiмкненнямi людзейнемогуцьсысцiся, абаранiцьсвае шчасце? Абставiны жыцця- толькi такi можабыць адказ.Адна з прычынгэтаму: цяжкiя, пакутлiвыяумовы Ядвiсiнагажыцця у бацькавайсям'i, яе маладосць, жыццеваянявопытнасць.

ТэмаВялiкай Айчыйнайвайны у сучаснайбеларускайпрозе (на прыкладедвух-трох творау).23.1.

Тэма ВялiкайАйчыйнай вайны, да якой звяртаюццапiсьменнiкi якстарэйшага, так i малодшагапакаленняу, стала вызначальнайдля сучаснайбеларускайлiтаратуры.

Ад iмя пакалення, чые юнацтвапрыпала на гадываенных выпрабаванняу, пiша АркадзьМарцiновiч. Убачанаеi перажытае навайне паслужылаяму матэрыяламдля раманау«Не шукай слядоусваiх», «Грушана Голым Полi», аповесцi «Няхайiдзе дождж».Храналагiчныярамкi рамана«Груша на ГолымПолi» (1986) невялiкiя- вясна — восень1942 г. Галоуны герой- беларускi юнакIгнат Валока.Скончыушываеннае вучылiшчаен становiццакамандзiрамроты супрацьтанкавыхружжау. Часцьдзе ен пачынаеновую службу, рыхтуецца нафронт. А потым- перадавая, баi, удачы i няудачы, горычстрат, успамiныпра роднуювеску i яе людзей.Паступовапрыходзiцьвоiнская сталасць, якая не дазваляегерою раманадумаць толькiпра сябе. Валокаклапоцiцца прасяброу, думаепра свой пачэсныабавязак перадРадзiмай, у iмявызваленняякой гiне у цяжкiм1942 годзе. Заключныраздел рамана- першы пасляваенныгод. Наладжваеццамiрнае жыццеужо без прыгажунi-грушы, якая засохлана голым полi.Iгнатау бацька, у якога загiнулiдва сыны i двазяцi, ставiцьна папялiшчыновую хату.Жыцце, на думкуаутара, нягледзячына страты i згубы, нельга спынiць, яно прадаужаецца.

Тэма ВялiкайАйчыйнай вайнывыразна раскрыласяу дылогii А.Адамовiча«Партызаны»(раманы «Вайнапад стрэхамi»i «Сыны iдуць убой»). У «Хатынскайаповесцi» (1972) А.Адамовiч расказваепра пасляваеннычас. Едучы уХатынь героiтвора успамiнаюцьваенныя гады, кожны прыгадваесваю уласнуюХатынь. Жудаснымрасказам пралюдзей, якiяператварылiсяу катау, здраднiкау, з'яуляеццааповесць А.Адамовiча«Карнiкi» (1979).

Пачатку вайныi перыяду разгортванняпартызанскагаруху на Беларусiпрыс вечаныраманы I.Навуменкi«Сасна прыдарозе», «Вецеру соснах», «Сорактрэцi». Дзеяннеу iх разгортваеццау мястэчкуБацькавiчы i унавакольныхвесках. Аутарпаказвае, празякiя цяжкiя, пакутлiвыявыпрабаваннiпрайшлi СцяпанПтах, Кардаш, Хадоська, Нiчыпар, Гулiк, Вадэйка, якiя становяццаактыунымiбарацьбiтамiсупраць ворагау партызанскiхатрадах. Нямаларадкоу прысвечанамаладым падпольшчыкамМiцю Птаху, ШуруГаранку, IвануЛобiку. Пiсьменнiкускрывае прычыныдухоунагападзення, здрадытакiх тыпау, якЗабела, Дзенiскевiч, Спаткай, Басняк.Завяршаеццатрылогiя сiмвалiчнайсцэнай — Мiцявяртаецца дасасны пры дарозе, якаяувасабляебессмяротнасцьжыцця.

Жанртвора В.Дунiна-Марцiнкевiча«Пiнская шляхта».Характарыстыкадзеючых асобп'есы. (23.2)

Камедыя «Пiнскаяшляхта» — выдатнаедасягненнебеларускайнацыянальнайдраматургii — пiсала паслярэформы 1861 г. iпаустання падкiраунiцтвамК.Калiноускага1863 г., у час чорнайрэакцыi, калiна Беларусiгаспадарылiцарская ваеншчынаi чыноунiцтва.У камедыi аутарвыкрывае паразiтычнуюсутнасць чыноунiкау, якiя iмкнулiсянажыцца за коштпадману i хабарнiцтва, высмейваеабмежаванасцьшляхты.

Дзеянне у «Пiнскайшляхце» адбываеццау адным з глухiхпалескiх засценкауПiнскага павета, дзе усе лiчацьсябе шляхцiцамi, дваровымi. Двое«шляхцiчау»- Iван ЦюхайЛiпскii Цiхон Пратасавiцкiпасварылiсяi нават пабiлiсяз-за таго, штопершы другогаабазвау мужыком.За гэту вялiкую«абразу» Лiпскiпадае на Пратасавiцкагау суд. На разглядсправы у закiнутымядзведжы кутокпрыязджаестанавы прыстауКручкоу з пiсарамПiсулькiным.

Каб больш яскравапаказаць тыповыярысы «судовыхлюдзей», В.Дунiн-Марцiнкевiчуводзiць у п; есусцэну судовагапасяджэння, якая успрымаеццаяк востраяпародыя нацарскi суд.

Прыстау, надзеленыуладай, сяродцемнай i забiтайшляхты не лiчыцьпатрэбным наватзахоувацьзнешнюю формуправасуддзя.Ен аб'яуляевiнаватымi тых, хто нiякiх адносiнда справы немае: «Сведкi, каторыя бачылi, а не абаранiлi,-па 9-цi рублеу, а вся прочаяшляхта, што небачыла дракi, за тое, што небачыла,- па 3 рублi».Кручкоу выкарыстоуваелюбую магчымасць«садраць» грошы.Аднаму з шляхцiцауен прысуджаепакаранне у25 лоз без дывана, на голай зямлi.Добра ведаючы, што такое пакараннелiчылася мужыцкiм,«нечуванымунiжэннем», ентым самым вытрасауз кiшэняу шляхцюкоуапошнiя грошы.

Вобраз Кручковапададзены уп'есе у сатырычнайформе. Аб гэтымсведчаць блытанiнау фактах i законах, яго знешнi выгляд, мова, падобнаяда страшэннаймешанiны слоу, розных выразау, запазычаныхз судовых дакументау, тыпу «лiчнасцьпадвергнеццаапаснасцi»,«пусць выступятвперод»,«в пользуврэменнагапрысуцтвiя».

Двайнiком свайгонепасрэднаганачальнiка, яговерным слугоюi надзейнымпамочнiкамз'яуляеццапiсар Пiсулькiн.Ен як i Кручкоу, займаеццахабарнiцтвам.З вялiкiм задавальненнемпiсар прызнаецца:«Харашо быцьпiсьмавадзiцелему разумнагачалавека, маляваныягосцiкi (грошы)самi у карманлезуць, не надаi рук выцягваць».

В. Дунiн-Марцiнкевiчу вобразахстанавогвпрыстава Кручковаi яго памочнiкаПiсулькiнапа-мастацкудасканала iзнiшчальнавысмеяу царскаечыноунiцтваРасii, для якогахарактэрнымiбылi хцiвасць, хабарнiцтва, грубасць.

Духоунысвет лiрычнагагероя у паэзiiПiмена Панчанкi.24.1

Калi пачаласяВялiкая Айчыннаявайна, П.Панчанкаадным с першыхстау на абаронуРадзiмы: " Беларусь, я-твой воiн адданыiсын, мае думкii сэрца заусёдыз табою". У вершы«Кожны з наспрыпасае радзiмыкуток...» паэтрасказвае працяжкiе падзеi1941г. З акруженняна усход, залiнiю фронту, прабiраюццанашы воiны, адзiнс якiх-беларус.Трапiушы у аршанскiялясы, родныямясцiны, баецпадпоуз дасяла, расхiнууасцярожна кустыi знямеу камiны…камiны… Многафашысцкiх здзекаупаспеу пабачыцьсалдат на спапяленайi здратаванайворагам роднайзямлi, але такое…Немагчыма былопазнаць родныкуток: з усягожывога застаусятолькi абгарэлыклен, якi пасадзiукалiсьцi ягобацька. Ваколгоркi пыл, жудаснаяцiшыня, нi стуку, нi груку. I салдатупау на зямлю, якая «прытулiласяцелам магутным»да яго, нiбы просячыабаранiць яеад злых ворагаулiхадзеяу.У сэрцы салдата, што зведалагорыч адступленняу, нечалавечыболь па ахвярах, па паланенайрадзiме, мацнеенянавiсць даворагау.

Iпрамыла расамае сумныявочы.

Кабубачыу я усе, каб запомнiуусе.

Кабя думау прапомсту i удзень,i у ночы.

I хаця паэзiяП.Панчанкi былаi есць глыбокагуманiстычная, суровая неабходнасцьпатрабавалаад паэта заклiкацьда помсты, боне «на тое Радзiмамне у рукi далааутамат, кабстаяу на дароземаей тройчывыклыты кат».

Ваенная лiрыкаП.Панчанкi хвалюесуровым рэалiзмам, глыбокiм псiхалагiзмам, высокiм гераiчнымi трагедыйнымгучаннем. Усегэта цеснапераплялосяу баладзе «Герой».Гэты невялiчкiтвор стау сапрауднымпомнiкам простамусалдату, якiвынес усе нечалавечыяпакутывайны, сваiм жыццемабаранiу Радзiму.

Iдзе наступленне, перад воiнамiпаустае перашкода- калючы дрот.На увесь ростпадняуся салдат.

Iлег на змяiныяскруткi дроту.

Iдвесце салдацкiхзапыленых ботау

Прайшлiпа яго спiне.

Салдат ахвяруесваiм жыццем, каб даць магчымасцьiншым перамагчыворага, хоцьна некалькiхвiлiн прыблiзiцьперамогу.

Вершы П.Панчанкiваеннага часуносяць спавядальныхарактар, уяуляюцьсабой суцэльныманалог, звернутыда народа i краiныу самы трывожныдля iх час. Напершым планеу гэтым маналогу- сыноускi боль, сыноуская ласкаi пяшчота i побач- жорсткасцьi нянавiсць даворага.

Паэзiя П.Панчанкiузвышае, дапамагаежыць i думаць, яна сцвярджаецудоуныя каштоунасцiчалавечагажыцця.

Паказ удраме Янкi Купалы«Раскiданаегняздо» пошукугероямiшляхоузмагання зашчасце, зямлюi волю. 24.2

Купала засяроджваегалоуную увагуна тых праявахжыцця сям'iЗяблшкау, якiямаяць агульнанароднаезначэнне.

У п'есе ставiццафiласовскаепы сваей сутнасцiпытанне: дзешляхi да свабодыi шчасця? Дзепрауда? Лявонi Марыля шукаюцьпрауды, абапiраючысяна закон. Яныпрывыклi пакараццаi жывуць надзеяйна лiтасць, насправядлiваерашэнне суда.

Лявон верыць, што царскi судузаконiчь ягоправа на зямлю, якую хочаадабрацьпанiч. Увесьнабытак сям'iiдзе на тое, кабдамагчысягэтага права, але дарэмна: суд i закон набаку памешчыка.

Трагедыя Лявонау тым, што енне ведае сапраудныхшляхоу барацьбыза зямлю i волю.Толькi перадсмерцю ен пачынаеразумець, штопраз суд нельгадабiцца прауды.

Сымон i Зоська- прадстаунiкiмаладога пакаленняЗяблiкау. Уадрозненнеад бацькi Сымонгнеуна пратэстуесупраць несправядлiвасцi.Купала паказвае, як паступовапад уплывамусяго перажытага(смерць бацькi, ганьба сястры, страта зямлi, разбурэннегаспадаркi) iагiтацыi незнаемагаСымон духоунаабнауляецца.Расце яго свядомасць, мяняюцца поглядына жыцце. Цяперен разумее, штоцарскi суд неможа абаранiцьiнтарэсау працоунагачалавека. Сымонзнаходзiць сваюсапрауднуюмэту у жыццi — ступае на шляхрэвалюцыйнайбарацьбы. Стацьна гэты шляхдапамагаеНезнаемы — прафесiянальнырэвалюцыянер.Разам з незнаемымСымон iдзе навялiкi сход «ПаБацькаушчыну»змагацца заагульнанародныяiнтарэсы.

Зоська — поунаяпрацiлегласцьсваймубрату. Зоськаiмкнецца далепшага жыцця, але не ведаесапраудныхшляхоу да яго, шукае прауды, але не можазнайсцi яе назямлi, i таму стварае«чароуную казкусвайго шчасця»у марах. Жыцценяшчадна разбiваерамантычныямары Зоськi. Уканцы апошняйдзеi п'есы Зоськанiбы прачынаеццаад доугага сну.Пасля перажытайтрагедыi у яенаступае маральнаепрасвятленне, абуджаеццачалавечаягоднасць.

Тэмагiстарычнагамiнулага у сучаснайбеларускайпрозе (на прыкладзедвух-трох творау).25.1

Характэрнайасаблiвасцюсучаснай прозыз'яуляеццавяртанне яеда мiнулага.Увагу пiсьменнiкаупрыцягваюцьусе эпохi i перыядыжыцця народа.Адбываеццапераасэнсаваннеколiшнiх падзейз пазiцый сучаснасцi.Падзеi пачынаюцьразглядаццау кантэксцечасу мiнулагаi сенняшняга.

Мастацкамуувасабленнюгiстарычныхпадзей прысвяцiушэраг сваiхтворау У.Караткевiч: раманы «Хрыстоспрызямлiусяу Гароднi», «Каласыпад сярпомтваiм», «Чорнызамак Аьшанскi», аповесцi «Дзiкаепаляваннекараля Стаха»,«Чазенiя».

Раман «Хрыстоспрызямлiусяу Гароднi» прасякнутыгуманiстычнымпафасам, накiраванысупраць сярэдневяковагацемрашальства,iнквiзiцыi, супрацьяк рэлiгiйнага, так i сацыяльнагапрыгнету. Паклаушыу аснову раманагiстарычныфакт, калi стыхiйнынародны рухсупраць голадуi прыгнету уГароднi узначалiусамазваныХрыстос — ЮрасьБратчык, выгнаныз калегiума «заспагадлiвасць, спачуванне…i сумненнi у веры».У.Караткевiчнапiсау цiкавытвор, у якiмгiстарычныяфакты знiтаваныз тонкiм вымыслас, гiстарычнысюжэт — з прыгоднiцкiм.

Дзякуючы творчасцiУ.Караткевiчабеларускаягiстарычнаяпроза зрабiлавялiкiрывок наперад, бо у ей, у яе змесце, як гэта i уласцiвагiстарычнамужанру, запанаваудух рыцарства, свядомагавысакародства.Прынцыповасць, вернасць сумленню, чалавечамуабавязку сталiсамой iдэяйтвора.

Першая аповесцьпiсьменнiка нагiстарычнуютэму «СiваяЛегенда»… Цяжкiчас у гiсторыiБеларусi: засiллеезуiтау, шырокiфронт паланiзацыi, здрада праваслаунайверы i пераходза матэрыяльныявыгоды на бокворагау роднагакраю, адчайныяi непаспяховыяспробы супрацiулення.Жорсткая неабходнасцьвыбару неадкладначакае кожнагачалавека, упершую чаргулюдзей з радавiтыхсем'яу. Перайшоуу каталiцтвапан Кiзгайла, хоць унутранане прымае новайрэлiгii. Застаеццаверным традыцыямбацькоу нобiль(знатны чалавек)Раман Ракутовiч.Памiж Ракутовiчамi Кiзгайлам узнiкаеварожасць якбыццам толькiна асабiстайаснове, алеканфлiкт памiжiмi вельмi хуткакандэнсуе усабе грамадскiясупярэчнасцiчасу. Маемасцьi жыцце Кiзгайлыабараняюцьшляхцiчы i iншаземныянаемнiкi, Ракутовiчапiраецца насiлу простаганарода. Ен падымаенероднае паустанне, становiцца«мужыцкiм царом», перамагаеКiзгайлу. Падзеi, якiя склалi сюжэтаповесцi «Сiваялегенда», маюць, вiдаць, нейкуюгiстарычнуюфактычнасць, хоць, думаецца, скрупулезнаядакладнасцьгiстарычнагадзеяння невельмi хвалявалапiсьменнiка.

Творчаяспадчына Цеткi.Асноуныя матывыяе лiрыкi. 25.2

На золаку XX ст., калi Расiю ускалыхнулiхвалi першайбуржуазна-дэмакратычнайрэвалюцыi, наБеларусi цвердаi упэунена, паэтычна-натхненазагучау голасЦеткi. Паэтэса-рэвалюцыянерка, асветнiца, рэдактар, настаунiца, публiцыст, вучоны, медыцынскiработнiк — такуюжанчыну падарылабеларускамународу эпохарэвалюцыйныхбiтвау. Цеткабыццам знарокбыла народжанадля такогабурлiвага часу, якi стау для яетворчасцi зорным.Паэтэса адкрываеновую старонкуу беларускайлiтаратуры — старонку мужнасцii барацьбы.

Бурлiвы, кiпучы1905 год цалкамзахапiу Цетку.«Люблю ураганы…У бурыя адчуваюрай», — прызнаеццапаэтэса. Раз'юшанаймарской стыхiяйздаецца ейрэвалюцыя увершы «Мора».

Паэзiя Цеткi, якую можнаупэунена назвацьлетапiсам рэвалюцыi1905 г., уздымаларэвалюцыйныдух народа, паказвала сiлуi моц працоунагачалавека, якiяшчэ так нядаунапакорлiва цярпеупрынiжэнне iпрыгнет. У вершы«Вера беларуса»паэтэса сцвярджае, што беларускiнарод стаiцьна парозе сваейсвабоды, штояшчэ адзiн нацiск- i падуць ланцугi.

Магутнасцьнарода янапарауновываез каменем, зжалезам, а душуяго — з дынамiтам, якому дастатковаiскрынкi, кабузарваць i знiшчыцьненавiсны ладжыцця. Верш, поуны аптымiзмуi веры у народнуюсiлу, напiсаныу канцы 1905 г., калiрэвалюцыйныдух быу на уздыме,i Цетка кiдаласвае вершы уполымя рэвалюцыi, каб вышэй i ярчэйяно разгаралася.

Асаблiвымрэвалюцыйнымзапалам вызначаеццаверш «Хрэстна свабоду», якi апявае самурэвалюцыю iадлюстроуваепадзеi крывавайнядзелi 9 студзеня.

Расстрэл мiрнайдэманстрацыiпаказау, штоцар i самадзяржауез'яуляюццагалоунымi ворагамiнарода.

Сваей палiтычнайнакiраванасцю, выкрывальнымпафасам верш«Хрэст на свабоду»нагадвае паэтычнуюлiстоуку (пракламацыю), што заклiкалада усенароднагапаустаннясупраць цараi самадзяржауя.

Пасля паражэннярэвалюцыi 1905-1907гг. Цетка негубляе надзеiна перамогу, верыць у непазбежнасцьновай рэвалюцыi.Прауда, у новыхтворах не адчуваеццабылога рэвалюцыйнагахвалявання, але паэтэсаверыць, што яепесня ажыве«з стотысячнайсiлай». Сваюверу у будучуюрэвалюцыю янавыказала уалегарычнымвершы «Бураiдзе». У творчасцiпазнейшагаперыяду адлюстроуваюццагоркiя пачуццii перажываннiпаэтэсы, якiяяна зведалау эмiграцыi.

12 гадоу пiсалаЦетка, пакiнуушынам каля чатырохдзясяткаувершау i не калькiапавяданняу.Здавалася 6, нямнога. Алегэтыя творы, у якiх сплавiласяжыцце творцыз жыццем народа, заклiкалi беларусауда змагання, паказвалi шляхда лепшай долi.

Праблемачалавечагашчасця i сэнсужыцця у апавяданнiЯнкi Брыля «Галя».Асаблiвасцiпрозы Янкi Брыля.26.1

Народны пiсьменнiкБеларусi ЯнкаБрыль — мастакса своеасаблiвымуспрыманнемрэчаiснасцi, свету, чалавека.Асноунай стыхiяйтворчасцi пiсьменнiказ'яуляеццалiрычная проза.

Падзеям ВялiкайАйчыннай вайныпрысвяцiу Я.Брыльзборнiкi «Неманскiяказакi», «Ты мойлепшы друг»,«Надпiс на зрубе», раман «Птушкii гнезды». Уапавяданнi«Мацi» расказваеццапра сцiплую iмужную беларускуюжанчыну-мацi.Шмат гора зведалаяна на сваiмвяку: парабкоуства, смерць мужа, вайну, трывогуза сыноу Уладзiка, Сцяпана i Васiля.У хаце мацi увайну знайшлiкавалак хлеба, шклянку малакаi мацярынскубпяшчоту байцы, што уцяклi зфашысцкагалагера. За гэтыучынак мацiрасплачваеццажыццем. Iдучы«ад роднай хатыда свежай ямыу лапухах», янадумае не прасябе i не пранепазбежнасцьсмерцi. Мацi молiццаза сыноу, i засваiх, i за чужых.

Дзеянне у апавяданнi«Mementi mori» адбываеццау 1943 г. На аднымз перагонаубеларускайчыгункi узарваусяфашысцкi эшалон.Праз дзенькарнiкi сагналiжыхароу аднойз навакольныхвесак у адрынуi спалiлi. Ад смерцiмог бы уратаваццастары вясковыпячнiк, якогапазнау зондэрфюрэр(пячнiк некалiудала змайстравауу камендатурыплiту i галанку).Але ен не прыняувыратавання, просячы вызваленняз адрыны «усiхдобрых людзей».«i ен зга рэу — адзiн, хто могбы у той дзеньне згарэць. iен жыве», — такiмiжыц цесцвярджальнымiсловамi заканчваеццаапавяданне.

Апавяданне«Галя» напiсанау 1953 г. Пачынаеццаяно з апiсаннябылога хутара, дзе жыве Галяз дзецьмi (сынамАнтосем i дачкойСонечкай). Падгул трактарана калгаснымполi гераiня зжалем i болемуспамiнае сваемiнулае жыцце.Калiсьцi былаяна шчаслiвай, кахала Сярожу.Прауда, шчасцегэта было нядоугiм: каханага зарэвалюцыйнуюдзейнасцьпасадзiлi у турму, а лес прымусiуяе пайсцi замужза багатагаМiколу Хаменка.Пакутлiвым быложыцце Галi удоме кулака-хутаранiна, дзе усе жылi«для гумна».Пасля смерцiсвекра i свекрывiгаспадарыцьна хутары стауМiкола, якомугенетычнаперадалiсявечная панурасць, незадаволенасцьжыццем i сквапнасць.У гады вайныен «захварэу»(«прастрэлiлiтроху руку»)i адсядзеусядома, спекулюючысамагонам. Уканцы апавяданняГаля вырашаеназауседыпакiнуць ненавiсныхаменкаускiхутар, што засланiуад яе вольнысвет, змянiцьпрозвiшча i пачацьновае жыцце.У душы жанчыныяшчэ не згасланадзея на шчасце, на новую сустрэчуз Сяргеем. Гiсторыеспакутаванайдушы Галi i яенязгаснагапачуцця даСяргея раскрываедраматызм часу, калi разбуралiсяканоны старагажыцця i нараджалiсяновыя прынцыпымаралi, дабраты, чалавечнасцi.

Iдэйна-эстэтычнаянакiраванасцьпаэмы «Тарасна Парнасе».Асаблiвасцiжанру твора.Вобраз Тараса.26.2

Галоуны героiпаэмы — палясоушчыкТарас. Гэтачалавек дасцiпны, кемлiвы, сумленныу адносiнах дасваей працы.Ен па-свойму, крыху смешна, успрымае жыццеi тлумачыць ягона свой сялянска-практычнылад

Аднойчы, стомленынялегкай працай, Тарас прысеуадпачыць i заснуу.У сне з iм здараюццаневерагодныяпрыгоды: уцякаючыад мядзведзя, Тарас трапляеу яму i аказваеццана тым свецепры дарозе, штовяла на гаруПарнас. Гяройпаэмы, падымаючысяна гару, сустракаеццаяк з вядомымiпiсьменнiкамiПушкiным, Лермантавым, Жукоускiм, Гогалем, так i з рэякцыянерамiБулгарыным, Грэчам. На ПарнасеТарас трапляеу панскi двор, месца жыхарствабагоу.

Багi, адкрываедля сябе Тарас, жывуць так, якзвычайныясяляне, падобныяда iх. Так, Венеранагадвае сялянскуюдзяучыну. Яна«чырвона, тоуста, круглалiца», што адмавядаесялянскамуiдэалу жаночайпрыгажосцi.Прауда, не зусiмпадабаеццаяна Тарасу, боувесь час круцiццаперад люстэркам, дбаючы толькiпра сваю прыгажосць.Не даспадобыпалясоушчыкусхiльны дап'янстваБахус, уладалюбiвыЗеус, разбэшчаныАмур. I толькiда Гебы, якаявядзе усюгаспамдарку, Тарас ставiццаз сiмпатыяй iспачуваннем.

З багамi Тарастрымае сябеупэунена, зпачуццем уласнайгоднасцi. Ямууласцiвы народныгумар, уменнеадчуваць прыгожаеi захапляццаiм. Сваiм танцамгерой паэмызачараваубагоу.

Калi ужо багiзахапiлiся танцамселянiна, то, мусiць, неабходназвярнуць увагуна народнаемастацтва, наталенавiтасцьпростага чалавека.Гэту прагрэсiунуюдумку i выказваеаутар паэмы.

Паэма «Тарасна Парнасе»спалучае у сабедва моманты: рэальны i казачны.

Рэальным з'являеццапаляванне iслужба Тараса, адносiны да ягопана i вой та, апiсанне заняткаупростых людзей(як яны «хазяйстваводзяць», яклапцi падплятаюць, робяць рыбалоуныясецi, як апранаюцца, што ядуць, якправодзяцьвольны час).Казачным (умовным)з'являеццасцэна пад гаройi на гары Парнас, дзе Тарассустракаеццаз вядомымi iневядомымiпiсьменнiкамi, лiтаратурнымiперсанажамi, антычнымi багамi(дзеянне адбываеццау сне).

Такая кампазiцыятвора, дзепераплятаеццазэальнае i казачнае, дазволiла аутарусмела выразiцьсвае адносiныда пiсьменнiкауi лiтаратурнагапрацэсу, дажiцця багатыхi бедных людзей.Сам жа творнагадвае вяселуюказзку: есцьу ей падземнаецарства, незвычайныяпрыгоды, здарэннii шчаслiвы канец.Iгэтай казцыз слаунымпалясоушчыкамТарасам суджанабыло доугаежыцце i нязменныпоспех у чытачоу.