Реферат: Таърих

ВАЗОРАТИ МАОРИФИ ЧУМХУРИИ ТОЧИКИСТОН

ДОНИШГОХИТЕХНИКИИ ТОЧИКИСТОН

КАФЕДРАИ "ФАНХОИГУМАНИТАРЙ"

Мавзуъ:«Точикон дарасрхои XVI- XVIII»

/>

ЧумаевБ.

Донишчуикурси I

гурухи «6547А»

Наќшаикор:

Мовароунањри асрњои XVI-XVIII

Љангу низоъњои феодалї дар асри XVI

Тољикон дар асрњои XVI — XVIII

ТОЉИКОНДАР АСРЊОИ XVI– XVIII

Дарасрњои XVI- XVIII ўзбекњоибодиянишинбо сардорииМуњаммад ШайбонињоиМовароуннањриМарказї ваандаке баъдтартамоми ќисматибоќимондаидавлати Темуриёнрозабт намуданд.Давлат ва сулолаи нав бо номитаъсискунандаихуд – Шайбонїмашњур гардид.Худи Шайбонихонаслан аз хонандаиЧингизхон буд.Боби ў, Абулхайрхон, дар асри XVIдавлатипуриќтидорибодияви ташкилнамуд. Ќавмутоифањои туркзабонимуттањидкардаиў аз аслу насабњоигуногун иборатбуданд. Онњодар пањноњоибекарони даштусањрое, ки домонион аз поинидарёи Сир тоСибир рафтамерасид, њаётба сар мебурданд.

Душманиашадии Темуриёндар ќисматишимоли мамлакатмоѓулњо башумор мерафтанд, ки Тошкентромаркази худихтиро кардабуданд. Ваќтеки волии Бухоробо ќўшуни худба тарафи Самарќандравона шуд, Шайбонихон аз муњосирабархоста, бамуќобили ўшитофт ва дарроњ ин ќувваиаскариро торуморнамуда, ба сўиБухорои заифгардидањаракат кард.Аз муњосирањатто се рўзнагузашта аъёнуашроф ва рўњониёншањрро ба ўтаслим намуданд. Гурўње саршохаиТемуриёни ОсиёиМиёна СултонАлиро тарафдорїмекарданд, гурўњи дигархешовандонивай — Бобурроба Самарќанддаъват намуда, таслими шањрроба ў ваъда медоданд.

Акнунњарифи асосииШайбонихон шањзодаи љавонитемурї, асосгузориояндаи давлатиТемуриёниЊиндБобур гардид.Бобур бароикўмак ба њокимонигуногун мурољиатнамуд, валеимдоде нарасид.

Сокинонишањр, сарбозонва њатто наздикониБобур ба ќањтїва гуруснагїтоб наёварда, ба њар сў фирормекарданд.Нињоят худиБобур њам роњигурезро пешгирифт, шањрипойтахтииСамарќанддубора ва тамоманба дасти Шайбонихондаромад. Муддатечанд Шайбонихонбарои аз хатарэмин намуданиаќибгоњи худчорањои лозимидида, пас баистилои мулкњоиљанубии Темуриёнкамар баст.Дере нагузашта, Хоразм њам азтарафи ќўшуниШайбониён ишѓолкарда шуд. Љињатииќтисодии инмулкњои инъомїаз он иборатбуд, ки мадохилотна ба хазинаиШайбонихон, балки тамоманё ќисман бадасти мулкдороншањру вилоятхомедаромад. Баин мулоњизаонњо ба хариданизамин, иморатњоишањр ва устохонањосар карданд.Бинобари инаксар ваќт молиљабраи ситонидаихудро њамчунмоли харидаба расмиятмедаровардан.Дар сарзаминипањноваридавлати Шайбониёнчанд сол сулњуосоиш њукумфармогардид ва инвосита њаётихољагии мамлакатќадре рў бабењбудї нињод.Ду давлатиШайбониён ваСафавиён дарњамсоягииякдигар воќеъгардиданд. Валедар байни онњосулњу сафоасаре набуд.Шайбонихондар ќаламравихуд ба муќобилишиањо муборизамебурд.

ДеренагузаштаШайбониён њамаивилоятњои ОсиёиМиёна Тошкент, Фарѓона, Њисорва ѓайраро азсари нав базери тасарруфихуд гирифтанд.Вале сарзаминиОсиёи Миёнатамоман бахаробї рў нињодабуд. Нарху навобаланд рафта, дар як ќатормањалњо ќањтиюгуруснагї руйдод. Дар сарчашмањомахсусан ањволитабоњи мардумивилоятњои Њисорва Самарќандба тафсил баёнёфтааст. Аќидаемављуд аст, киумуман дар асриXVIмасоњатизаминањои киштхеле кам гардидааст.

Дар асри XVIљангу низоъњоифеодалї якњодисаи муќаррарїгардид. Соли1583 Абдулло, кибо номи Абдуллохони2 маъруф гардидааст бар хилофирусуми мављуда, ки мебоистфарзанди калониихонадон ба тахтменишаст, њукумронимамлакат эълонкарда шуд. Дарсоли 1584 Абдуллохони2 Бадахшонрозабт карда, соли 1588 Њиротва пас бисёршањрњои дигариХуросон батасарруфи ўдаромаданд.Љангу низоъњоимуттасилифеодалие, китаќрибан муддатипанљоњ сол дарсарзамини ОсиёиМиёна давомкарданд, бароитиљорат вагардиши пулвазъияти хеленомусоид бамиён оварданд.Буњрони муомилотипўлї ба андозаетанду тез гардидабуд, ки мудохилаичиддиро талабмекард. Акнунпулњое, ки асосан дар Бухоробаровардамешуданд, беруномада, дар саросаридавлат баробарба гардиш даромаданд.Дар асри XVI заминаз рўи њуќуќимоликият, мислипештара, ба 5категориятаќсим мешуд.Ва нињоят, чунонки аз санадњоиасри XVIвадаврањои минбаъдамаъмул мешавад, давлат заминњоимилкро беш азпеш њамнчунзахирае бароиподоши феодалїистифода менамуд.

Вазниќиёсии заминњоикатегорияимилки њуррихолис дар асриXVIонќадар калоннабуд. Захирањоизаминњои ваќфдар асри XVI,њам аз њисобизаминњои милква њам як андозааз њисоби заминњоимилк њуррихолис, ѓанитаргардид. Мушоњидањоиѓайримустаќимнишон медињанд, ки захираи инќабил заминњодар асри XVIва даврањоибаъдина торафткам мешуд. Дењќононзамини худроба феодалонидавлатмандмефурухтанд.Ањволи дењќононибезамин иљоранишиннињоят дараљабад буд. Дарасри XVI, мислидаврањои гузашта, воњиди асосиихољагї њамонохољагии дењќонїба шумор мерафт.Заминњои њамагуна категорияњоба тариќи иљораба дењќонондода мешуд.

Тањќиќисабабњои тадриљан, вале устуворонака шудани истењсолотимолї ва тиљоратипўли дар асриXVI ва суръатибештар дар асриXVIII хелеќобили таваљљўњаст.

Дарасри XVIАбдуллохони2бароихотири шайхонибонуфуз вадавлатмандиЉўйборї тамоманамлоки бузургиононро ба њудудишањр дохилнамуд. Дар асриXVIтаърихнигорїњам ба тараќќиётихуд давом намуд.Чунин асарњоиасарњои барљастаитаърихї, азќабили Хондамир, воќеањои таърихиумумї ва тарљумаињоли одамонимашњурро баёнкард. Бароиомўхтани таърихиОсиёи Миёнаасри XVI аз муњимтаринсарчашмањоба њисоб мерафт.

Абдуллохони2 соли 1598 вафоткард ва ба љоиў писараш Абдулмўъминба тахт нишаст.Лекни азбаскиў монанди падарашдар мамлакатдорїтаљрибаи кофїнадошт, гурўњњоихусуматпарвариаъён ва ашрофифеодалиронатавонистна ба тарафихуд кашад вана дасти онњорокўтоњ намояд.Дере нагузашта, худи њамонсол, вай аз тарафинўкари зархаридияк гурўњ феодалонизидди њукуматимарказї кушташуд. Охириннамояндаисулолаи ШайбониёнПирмуњаммадхони2 фаќат ба якќисмати ночизидавлат соњиббуд. Ў њам базуди дар љангунизоъњои байнихудїњалок гардид.

Дардавраи њукумрониикўтоњмуддатиУбайдуллохонмуборизаи байнињукумати марказїва феодалонхеле щиддатёфт. Убайдуллохонохирин кас азхонадони салтанатииЉониён буд, кидар роњи мањдуднамудани худсарињоифеодалон вапурќувваткардани њокимиятимаркаи саъюкўшиши зиёдеба харљ дод.

Дарасрњои XVI – XVIII омаихалќњои ОсиёиМиёна хелефаъол шудандва онњоро дармуборизаи зиддиамирони саркашба худ муттафиќгардониданихон барояшманфиати зиёдемеовард. Убайдуллохонба ислоњотипул умеди калонбаста буд. Хонњоисулолаи Љониёндар зарфи асриXVIIIсикказанироњамчун манбаидаромад дониста, муттасил пулмебароварданд.Онњо иёри пулрогоњ паст ва гоњбаланд намуда, дар охирњоиасри XVIII зарбисиккањоро бадараљае расониданд, ки дар тангањоњамагї 22,5% нуќрамонда будухалос. Убайдуллохонбошад пулњоебаровард, кииёрашон хелебаланд буд, яъне тангањо35% нуќра доштанд.Ў дар давомињафт сол, дарчї вазъиятеки бошад, батаѓйири пулњамчун манбаидаромад роњнадод. Дар Бухорокори савдо ќатъгардид. Тољиорнва косибонишањр дўконукорхонањояшонробастанд. Инвоќеаъ камбаѓалонва гурўњњоимењнати ањолиробисёр тангкард. Дар бозорчизе ёфт намешуд.Тудањои мардумишањр, аксаранодамони бенавошўриш бардошта, ба тањдид вафарёд ба аркњуљум кардандва ба њолатиаввал оварданивазъияти шањрроталаб намуданд.Шўриши халќохир фурў нишондашуд, чанд касба ќатл расид.Акнун пуликўњна на ба як, балки ба дупули нав баробаршуд. Убайдуллохонротарафдоримекарданд, бадушмани ў мубаддалсохт. Ин буд, ки дар сиёсатидохилї имконианљом доданиягон кори мусбатиба назар намоёнефароњам наомад.

Пасаз њалокатиУбайдуллохонбародарашАбулфайзхонба тахт нишаст.Дар замонињукумронииин охирин намояндаиасосии сулолаиЉониён њукуматимаркаї иќтидорихудро тамоманаз даст дода, давлати хонїба ќисмњоимустаќилиљудогона таќсиммегардад. Абулфайзхонњукумфармобуд, сухан меронад.Онњо бароисавдо дар бозорњоиБухоро њуќуќиномањдудеросоњиб шуда, мардумро ѓоратменамуданд.Ин њама задухўрдњои байнихудиихонњо ва бедодгарињоибеамсоли феодалоназ њаёти пурмашаќќатихалќњои ОсиёиМиёна дар ањдињукумронииЉониён шањодатмедињанд.

Дарасри XVIIIдар сарзаминиОсиёиМиёна, алалхусусдар вилоятњоимарказии онтаназзули амиќииќтисодї рўйдод. Хољагииќишлоќ аќибрафт. Шабакаиобёри кам шуд.Хурока намерасид.

Процессикамшавии милкњоиин гурўњи, нисбатанимтиёзнокидењќонон дарасри XVIњам ба назармерасид, валедар замониЉониёни алалхусусдар вилоятњоимарказии ОсиёиМиёна ин ќабилсоњибони милктамоман хонахаробгардиданд.

Дарнатиљаи зулмуистисмориберањмона вахирољу молиётситонињоиаз њад афзундењќонончунонњам ба фаќирїва нотавонїафтоданд, кидар асри XVIIIњукумат дигарба зиёд карданихазина буридашуд, зеро хавфиљунбиши калонетањдид менамуд.Дењќонон умуманаз њар тарафњамлаву фишордучор мешуданд.

Дарасри XVIIIљунбишњои халќїчунон бисёрсар мезаданд, ки њатто муаррихонидарбор, бигззорѓаразолуд варўпўшида бошадњам, аз зикрионњо гурезнадоштанд. Дарин аср вазъиятихалќ боз њамбадтар гардид.Вазъияти умумиипулдорї васиёсати њукуматдар соњаи пулбарорїва гардиши пулниз барои касбуњунар ва тиљоратномусоид гардид.Ба болои душворињоиаз њилаву найрангиќурб ба миёномада, ки њанўздар асри XVI чунбарои гаронебар дўши касбуњунар ва тиљоратафтода буд.

Вазъиятидаври баъдинаба пешрафтибинокорї, меъморїсанъат ягонќадар мусоидатнакард. Дар инасри XVIII давраихаробии иќтисодї, хуруљи љангњоидохилї, ба вайронїрў оварданишањру дењот, сар заданишўришњои халќї, дубора ављгирифтанитохтутозихевагињо, њуљумитоифањои бодиянишинва ќушунњоиаљнабї буд. Дар ин ваќтмахсусан ноњияњоимарказии Мовароунањрва вилояти Балхзарар диданд.Дар натиљаиба њар тараффирор карданиањоли чунинмарказњоимаданї, монандиБухоро ва Самарќандбеодам монданд.Табиист, ки азин замони ошуфтава тира њељ якёдгории муњимимеъморї вањунарї боќинамондааст.

Бисёрвилоятњоитољикнишон, аз љумла вилоятиЊирот ба њайатидавлати Ањмадшоњдохил шуд. Ањмадшоњаз Њирот ќувваизиёди њарбиробарои тобеънамудани музофотњоитољикнишинва ўзбекнишинисоњили љанубиидарёи Аму равонасохт. Ба феодалониафѓон муяссаргардид, ки мувваќатанњокимони баъзевилояту музофотњо, аз ќабили Балх, Андой, МайманаАњља, Шибирѓонва Ќундузроба худ мутеънамояд. ДарБалх гарнизониафѓонї гузошта, волие аз ќавмиафѓон нишондашуд. БаъдтарБадахшон њамтањти нуфузисиёсии Афѓонистонќарор гирифт.

Дарвоќеоти ондавра Ќубодиён, ки он љо њокимонипешина њўкмронїмекардад, њамчуниндењаи Душанбероли муњиммебозиданд.Дар њисор истењкомотинав сохта, истењкомотипешина дубораба кор андохташуданд. Чунњисор ва вилоятњоиатрофи он бароидавлати хонїањамитяи калондоштанд вафеодалони инмањалњоротабиати саркашебуд. Дар шањрисабз, Тошкентва дигар валоятњониз одамонихудро ба сарикор овард. ФаќатЎротеппа, кидар асри XVIIIба њайати оншањрњои Хуљанд,Љиззах, ќалъањоиЗомин, Ём ваѓайра дохилмешуданд, њамчунмулки мустаќилбоќї монд. Дарањди њукумронииМуњаммадрањимхондар натиљаиљангњои пайдарпайбисёр воњањоизироатї бамайдони муњорибамубаддал гардида, ба иќтисодиётимамлакат зарарњоизиёде расонидашуд.

Читанавъе, ки адиб ва олимимаъруфи тољикдар асри XVI АњмадМахдуми Донишќайд мекунад, дар ањди Дониёлбїхеле андозњоинав, монандиаминона, никоњона, мўњрона, њаќќитарозу ва амсолиинњо љорї кардашуд. Њамаи инњосабабгори бозњам бештар бабтабоњї рўвардани вазъизиндагии табаќањоимењнатикашиањолї мегардиданд.

Балхистиќлолиятба даст овард.Фарѓона дарасриXVIII ниммустаќилшуда, баъдтардар ин љо хониимустаќилиХўќанд ба вуљудомад, ки дарсари он намояндагониќабилаи ўзбекиминг ќароргирифтанд.Ташаккули хонииХўќанд дар асриXVIII, дар замонињукмронииЭрдонабїи ваНорбўта баанљом мерасад.Давлати хонииХуќанд дармиёна ва нимаиасри XVIII давраихеле сахтиљангу љидолњоибайнихудироаз сар мегузаронд, ба замми ин дарсолњои 60-ум саросарионро гуруснагїва вафо фарогирифт. ДарХева ќариб одамнамонд. Андакеба ифоќа омаданитартибу низомиин хонї бо фаъолиятињукмрони онМуњаммадаминалоќаманд аст.

Мулкњоикўњистоние, ки дар сарзаминикунии Тољикистон, аксаран дарнавоњии ЊисоруКўлоб ваќеъгардида буданд.Аз давраи салтанатиЉониён дар амалњамчун мулкњоиниммустаќилбоќї монда, азтарафи њокимонимањаллї идорамешуданд. МулкиЎротеппа њам, ки саргањиЗарафшон – азПанљакент тоМастчоњ њамонодар њайати онбуд, истиќлолиятихудро нигањмедошт.