Реферат: Тадеуш Костюшка

ПаходзіўТадэвуш Касцюшкаса старогабеларускагароду. Далёкіяго прапрадзедФёдар атрымаўСяхновічы, штопаблізу Жабінкі, на Брэстчыне, ад князя КазіміраIV у1458 годзе.Сын ФёдараКанстанцінслужыў пісараму вялікакняжацкайканцылярыі, яго паважаўі любіў ЖыгімонтСтары і пяшчотнаназываў Кастусь, Касцюша— адгэтульі прозвішчасям'і. ГербамКасцюшкі мелі«Рох трэці», большасць зіх вылучаласяна сярэдніхпасадах вайсковайслужбы. МаёнтакСяхновічы быўневялікі, КанстанцінФёдаравічвыстаўляў зяго ў войска«тры коні».Жонкай Кастусястала ГаннаГалыпанская, з княжацкагароду, параднёнагаз польскімікаралямі івялікімі князямілітоўскіміпраз шлюб сясцёрГальшанскіхз Ягайлам іВітаўтам. ДасярэдзіныXVII стагоддзяКасцюшкі, якіхужо стала багата, трымалісяправаслаўя, але ў часы «патопу», як і многія збрэсцкай шляхты, адышлі ад дзедаўскайверы —адны ў каталіцтва, другія— да уніятаў.СяхновіцкіяКасцюшкі былікаталікамі.Людвік, бацькаТадэвуша, вызначаўсяэнергіяй, дамогсяў 1731годзе тытуламечніка ваяводстваБрэсцкага, абіраўся ў1743 годзеад шляхты ваяводстваў ЛітоўскіТрыбунал, здолеўнейкім чынамадсудзіць уСапегаў маёнтакМерачоўшчына, што знаходзіўсяза вярсты дзвеад Косава, натым менавітамесцы, дзе заразразбураеццадажджамі прыгожыбудынак Косаўскагапалаца.

У Мерачоўчшынепрайшлі дзіцячыягады ТадэвушаКасцюшкі. Палацатады яшчэ небыло, сям'я жылаў звычайнай, драўлянай, нанекалькі пакояў, пад саламянымдахам хаце— выглядяе захаваўсяна старажытныхмалюнках. УТадэвуша мелісядзве сястры— Ганнаі Катарына— і братЮзаф. Маці паходзілаз Ратомскіх, звалася Тэкля.Лічыцца, штояна трымаласяправаслаўнагаверавызнанняі па нараджэннічацвёртагадзіцяці— сынахрысціла ягоў царкве, дзеі надалі ямуімя Андрэй, аўжо бацькаперахрышчваўяго ў Косаўскімкасцёле. Можадва гэтыя хрышчэнніі прадвызначаліТадэвушу доўгівек, бо смерцьчаста круціласявакол яго, дыі ён сам неаднойчышукаў з ёй сустрэчы. Юзафі Катарынапамерлі яшчэда паўстання, Ганна сканалаў 1814годзе. Бацькіне стала, каліТадэвушу былодзесяць гадоў.

Жылі Касцюшкіса 115валок. Дзяліцьіх не прыходзілася.Тадэвуш забяспечваўсябе (за выключэннемне-калькіхгадоў) толькіўласным заробкам.Маёнткам карысталісябрат, які меўневялікіягаспадарскіяздольнасці, потым сястраГанна, затымяе дзеці, хоцьлічыліся Сяхновічыза малодшымКасцюшкам.

ВучыццаТадэвуша аддаліне ў Брэсцкуюезуіцкую калегію, а ў калегіюпіяраў у Любашавеза Пінскам. Угэтым рашэнніадчуваласяне столькіапазіцыя езуітам, колькі прызнан-нетаго факта, штопіяры даюцьлепшую адукацыю.Манаскі ордэнапошніх займаўсявыключна выхаваннеммоладзі. Калінекаторыядаследчыкізвычна пішуць, што і школыпіяраў былі«зброяй польска-каталіцкайфеадальнайэкспансіі набеларускіхземлях, сродкампрымусовайасіміляцыіі акаталічваннябеларускаганарода», дыку гэтым малапраўды. І акаталічваннеі паланізацыяўяўлялі сабойужо завершаныпрацэс, каліў 20-ых гадахXVIII стагоддзяпіяры з'явілісяна Беларусі.Базыльяневучылі на беларускаймове, піярывыкладалі напольскай, бошляхта хацела, каб яе дзецівучыліся па-польску.Праваслаўныяшколы «аправаслаўлівалі»дзяцей, каталіцкія«акаталічвалі»— гэтанармальнаяз'ява, асаблівадля Беларусі, дзе гэтыя дваверавызнаннііснавалі здаўна.Іншая справа, што «веру»выкарыстоўваліў сваіх мэтахпалітыкі, алетут ніводнаядзяржава небыла лепшаяза іншыя. Піярыдавалі адукацыюна еўрапейскімузроўні, гэтамупаспрыяла ірэфарматарскаядзейнасцьвядомагапрагрэсіўнагапедагогаXVIII стагоддзяСтаніславаКанарскага.У школу прымалісядзеці розныхсаслоўяў, вучылісяяны шэсць гадоў.У лік дысцыплінуваходзілілацінская мова, рыторыка, матэматыка, фізіка, гісторыя, палітыка, выкладаласяі мясцоваеправа. Шматувагі ўдзяляласяэстэтычнамуі фізічнамувыхаванню, культуры паводзін.

У 1765годзе Касцюшкапаступіў уноваствораныВаршаўскікадэцкі корпус— тагачаснаевышэйшае афіцэрскаевучылішча, дзеспецыялізаваўсяпа ваеннайінжынерыі. Тутён атрымаў адсваіх калегаўмянушку «Шведз-пад Брэста», бо, падобнаКарлуXII, падымаўсяа чацвёртайгадзіне і, кабпрагнаць сон, апускаў ногіў балею з ледзянойвадой, якую зночы ставіўпры ложку. Засведчанасябрамі пакорпусу, штобыў Тадэвушзабіяка, неўхіляўся аддуэляў і меўнекалькі адзнакмужнасці нацеле; пры гэтымяго вызначалілагоднасцьі таварыскасць.Вучыўся ёнстаранна, стаўвядомы з поспехаўу картаграфііі малюнку— пры іншыхумовах, пэўна, з яго выйшаўбы неблагімастак.

Сімпатыяі клопат начальнікакорпуса князяЧартарыйскагаўмагчылі Касцюшкупаездку ў Парыж, дзе ён працягваўваенную навуку, што, аднак, прыкрывалася наведванняміАкадэміі жывапісуі мастацтваў.Грошай Тадэвушмеў небагата,і часцякомшклянка кавыі булка служылівыдатным снеданнемі вячэрай. Затоежыў у сталіцысвету, знайшоўсяброў, хадзіўпа салонах, чытаў Вальтэраі Русо, і таяатмасферапярэдадняВялікай французскайрэвалюцыівыхоўвалаягоную свядомасць.

Вясной1775 года Касцюшкавярнуўся нарадзіму. Вакантнагамесца ў войскуне было, і Тадэвуш, чакаючы патэнта, застаўся ўСяхновічах.Недалёка адтульзнаходзілісяСасновіцы, дзежыў заможныі ўплывовытытулярнываявода смаленскіСасноўскі.Тытулярны ўдадзеным выпадкуазначае тое, што тытул Сасноўскінасіў, а ваяводстване меў, бо янодаўно былоадваяванаРасіяй. Аднактытул захоўваўсядля тых, хтопрагнуў паганарыцца.Сасноўскіналежаў дафанабэрыстыхпаноў. Праўда, ён мог выказацьбеднаму брату-шляхцічусваю прыязнасцьі ласку. 3гэтае прычыныКасцюшка якча-лавек адукаваны, пабачыўшыЕўропу, а датаго ж і здольнымастак, атрымаўзапрашэннепана ваяводыў свой маёнтакдаваць урокімалявання ягодачцы Людвісі.Зразумела, неў якасці настаўніка, якому плацяць, што закраналаб годнасць ігонар Касцюшкі, а ў якасці асвечанагагосця. Людвікамела 19гадоў, капітанКасцюшка— 27. Маладыялюдзі пазнаёмілісяў маі, і не дзіўна, што вясенніросквіт прыроды, стары парк зутульныміальтанкамі, майскія зоркі, салаўіныя песніпаспрыяліТадэвушу іЛюдвісі закахацца.Каханне цягнуласяпа кастрычнік; злая бацькоўскаяволя яго абарвала.Адной з падстаўстала тое, штоСасноўсківырашыў парадніццаз князяміЛюбамірскімі.Гуляючы ў карты, ён прайграўСтаніславуЛюбамірскамуадзін са сваіхмаёнткаў. Трэбабыло развітваццаз багаццем, агэта, вядома, адбіваласяболем.І Сасноўскідамовіўся зкнязем аддацьза ягонага сынаЛюдвісю.13 верасняён атрымаў адСтаніславаПанятоўскагапрывілей напасаду гетманапольнага літоўскага.Гэта ўжо быўсапраўдны ўрад.І вось жонкапаведамляеяму: па яе назіранняхсэрцы Тадэвушаі Людвікі працяустрэламі Амур.Пан гетманадразу ж сустрэўсяз Касцюшкамі прама мовіўяму, што яксінягорліцане для шэрагавярбеля,так дачка панскаяне для дробнагашляхціча. Касцюшкупрыйшлося сесціна каня і ад'ехаць.Але страціцькаханую ён немеўся, тамусклаў планвыкрасці Людвісюі абвянчаццаз ёй без згодыпыхлівага панагетмана. Насваю бяду Тадэвушабмовіўся празадуму каралю.Панятоўскі, прыязны даКасцюшкі, гэтыяго рыцарскінамер ухваліў, аднак паслаўлюдзей папярэдзіцьСасноўскага.Тадэвуш сабраўпрыяцеляў, Людвіка ў дамоўленуюноч выйшла ўпарк, і коніпаімчалі іхпа дарозе шчасця.Аршак сябрукоўляцеў за імі, як вясельнаядружына. АлеСасноўскі ўпару спахапіўся, харугва гайдукоўпайшла наўздагонмаладым, і Людвікуадбілі. Касцюшкупрыйшлосяхавацца, бегчыза мяжу, бо занаезд, выкраданнедачкі гетманлёгка мог дамагчысядля яго смяротнагавыраку.

Уцячы адгайдукоў Сасноўскагабыло няцяжка, а вось ад безграшоўяна кані яшчэнікому на белымсвеце ўцячыне ўдалося.Касцюшка апынуўсяў Францыі, алебедных тамхапала і безяго. У той часАмерыканскіяштаты ваяваліз Англіяй занезалеж-насць, рэспубліканцы— супрацькаралеўскіхвойскаў. МанархічнаяФранцыя, якадвечны ворагАнгліі, падтрымлівалаамерыканскіхрэспубліканцаў.Апошнім патрабавалісядасведчаныяафіцэры, і шматфранцузаўслужыла там.Сябры падказаліТадэвушу, штопаездка заакіян— найлепшыдля яго сродакперамагчы тугуразлукі з каханайі засцерагчысяад галечы. Наакіянскіхабсягах дзейнічалібязлітасныяанглійскіякарсары, і гэтарабіла плаванненебяспечным, але іншагавыйсця не было.У 1776годзе Тадэвушсышоў на амерыканскуюзямлю.

Тут Касцюшкаўбачыў тое, штоне магло прысніццана радзіме ішто няхуткаяшчэ з'явіласяў Еўропе,—вольныхлюдзей, якіявырашылі дамагчысяроўнасціграмадзянскіхправоў і ўпершынюў гісторыістварыць дзяржавубез саслоўяў, незалежную, самастойную, з павагай дапрацы, таленту, асабістайсвабоды. Амерыканскаяармія быларэвалюцыйнай, яе валанцёрыне хацелі цярпецьнад сабой англійскайкароны, заместкаралеўскайНовай Англііяны сваёй крывёйздабывалідэмакратычнуюАмерыканскуюрэспубліку.Касцюшка аддаўгэтай арміідзевяць гадоўжыцця. Разамз палкамірэспубліканцаўён прайшоў усеАмерыканскіяштаты, удзельнічаўва ўсіх галоўныхбітвах, рызыкаваўжыццём, спаўна зямлі, месяцамігайдаўся ўсядле, распрацоўваўінжынернаезабеспячэнненаступаў іабароны. Гэтаяму належыцьпраект тыповагафорта, прыстасаванагада ўмоў Амерыкіі магчымасцейгалоднай, неапранутай, неабутай, вымушанайнатхненнемзамяняць порах, а ўпартасцюпадвойвацьшэрагі сваіхрот, рэспубліканскайарміі. Рэспублікадала Касцюшкучын генерала, ён стаў ганаровымграмадзянінамАмерыканскіхштатаў, алеад'язджаў зНовага Светутакім жа, бадай, бедным, як інрыехаў.

Пакуль Касцюшкаадсутнічаў, Людвіка Сасноўскаяпа волі бацькісталася княгіняйЛюбамірскай.

У гэты ж часна Беларусікаталікі іуніяты будавалікасцёлы і цэрквы.Адукацыйнаякамісія стварылатут 200пачатковыхшкол, піярыад-чынілі дзверы20 школ сярэдніх.Выдатны вучоны, ураджэнецГродзеншчыны, Марцін Пачобут-Адляніцкіадкрыў прыВіленскімуніверсітэцеастранамічнуюабсерваторыю.Але ў сацыяльнымі палітычнымжыцці РэчыПаспалітайнічога не змянілася— панаваўтой жа моцныпрыгнёт, і таяж самая магнацкаяанархія штурхалакраіну ў процьму.3 рэспублікі, дзе перамагладэмакратыя, Касцюшка трапіўу шляхецкуюрэспубліку, з будучага ўдаўніну, дзесялянствалічылася быдлам, а палова «народа»(шляхты) быланаёмнай і мусілапрыслужвацьсваім заможным«братам». Тагачасныпубліцыст А.Паплаўскі пісаўпра стан сялянства:«Нічога ў краінеяны не маюцьуласнага, наватуласнай асобы, якую мы звыклісяацэньваць нагрошы. Ніякайабароны з бокузакона; адзінаедля іх выратаваннева ўцёках, галечыі міласэрнасці.У нас хлоп усёроўна што быдла, якое мы прадаем, купляем, ганяемна працу, якнам уздумаецца…Ніводнае чалавечаеграмадстване мелася бстаць шчаслівым, калі б былозаснавана нападобнай няроўнасціці, барзджэй, несправядлівасці, бо яму давялосяб тады захоўвацьі пагаджацьпаміж сабойтакія незлучальныяз'явы, як гвалті бяспека, вайнаі хатні спакой, прыстойнаясвабода іграмадзянскаяняволя».

Нядаўнірэспубліканскігенерал, галоўныінжынер амерыканскайарміі, Касцюшкаглыбока адчуваўганебнасцьтакога ладужыцця, ды і самбыў немаёмным.Апошняя акалічнасць, дарэчы, адбіласяна другім ягокаханні, якоеён памятаў даканца дзён.ЗакахаўсяКасцюшка ўТэклю Журоўскую, дачку брэсцкагахарунжага.Апошні хоцьі не вылучаўсязаможнасцю, але быў не менейфа набэрыстыі пыхлівы, чымваявода Сасноўскі.На бацькоўкаханак Касцюшкусапраўды нешанцавала. Ёнпасватаўся, але пан Журоўскінаравіўся, якбык. «Валацуга!— даводзіўён суседзям.—Гойсаў па Амерыцы, як татарын пастэпе, нічогане прыдбаў.І да тагож злодзей— хацеўпана ваяводыСасноўскагадачку ўкрасці! Хаты не мае, дзе жонку трымаць!»Тэклюся рыдалаі ўсё жыццёпотым трымалаў медальёнчыкувыяву свайголюбага і кудзярокяго валасоў.Касцюшка таксамапакутаваў іда апошнягадня лічыўнайкаштоўнымскарбам лістыТэклюсі. Аднакнаезд на панахарунжага незрабіў і дачкуў бязлітаснагабацькі сілайне ўзяў. Можа, у старэчыябяссонныя ночыён і шкадаваўаб гэтым, бояго пазнейшыяпісьмы да паніТэклі працятыястарасвецкайсентыментальнасцюі замілаваннемперад памяццюаб днях вялікагашчасця.

НеўзабавеКасцюшка атрымаўпатэнт генерал-маёра, а потым— генерал-лейтэнанта.Францыя ўжосвяткаваладругія ўгодкірэвалюцыі.

У Варшаветрэці год працягваўсявальны сейм.Нарэшце, падуплывам французскіхпадзей сеймпрыняў шэрагрэформаў, а3 мая1791 годазацвердзіўКанстытуцыю, якую склаліСапега, Малахоўскі, Калантай іПатоцкі. Зводзаконаў абвяшчаўспадчыннасцьпраўлення ісвабоду веравызнання, знішчаў «ліберумвета», уроўніваўперад законамусе саслоўі, у тым ліку ісялян, шляхцедазваляў гандляваць, мяшчанству— займацьваенныя і свецкіяпасады, у складсейма ўводзіўпрадстаўнікоўгарадоў. Алена шляху ўвасабленняКанстытуцыі3 мая ў жыццёпаўсталі магутныяперашкоды. Восьшто пісаў прагэта ФрыдрыхЭнгельс: «Французскаярэвалюцыя1789 года адразуж знайшла свойводгук у Польшчы.Канстытуцыя1791 года, якаяабвясціла правычалавека іграмадзяніна, сталася сцягамрэвалюцыі наберагах Віслы, зрабіўшы ПольшчуавангардамрэвалюцыйнайФранцыі, і якраз у той момант, калі тры дзяржавы, аднойчы ўжоабрабаваўшыяРэч Паспалітую, аб'ядналіся, каб пайсці наПарыж і задушыцьрэвалюцыю. Хібамаглі яны дазволіць, каб у цэнтрыкааліцыі моцназвіла сабегняздо рэвалюцыя?— Ні ў якімвыпадку. Зноўнакінулісяяны на Полыычу, на гэты раз знамерам канчатковапазбавіць яенацыянальнагаіснавання».

Але каб накінуцца, патрабавалісяфармальныязачэпкі. За імісправа не стала, бо заўжды нагэтым свецедобрыя пераменысустракаюцьзацятых ворагаўі здраднікаў.Рэакцыйнаягрупоўка магнатаў, у якой тры-малівяршэнстваКсаверы Браніцкі, Шчэнсны Патоцкіі Севярын Ржэвускі, стварыла ўзброенуюканфедэрацыюі звярнуласяза дапамогайда КацярыныII. Акт канфедэрацыі, напісаны падпільным назіраннемрасійскайімператрыцыі абвешчаныў мястэчкуТаргавіцаКіеўскай губерні, заклікаў змагаццасупраць Канстытуцыі3 мая заабарону вольна-сцяўшляхты і каталіцкайцарквы. У маі1792 года рускаевойска ў32 тысячысалдат на чалез генерал-майорамКрачэтнікавымуступіла наБеларусь. Другаяруская армія, якую вёў генералмаёрКахоўскі, рухаласяна Польшчу зУкраіны. За іміпасоўвалісятаргавіцкіяканфедэраты.Адпор гэтымсілам узначаліліПанятоўскіі Касцюшка. Алевельмі хуткаарміі Крачэтнікаваі Кахоўскагазахапілі Падоллеі Валынь, большуючастку Беларусі, Гродна і Вільню.Пасля няўдачныхбітваў падМірам і Брэстамвойскі Вялікагакняства перайшліБуг. Гэта адбылося23 ліпеня, а назаўтракароль зразумеў, што вайна прайгранаі далучыўсяда таргавіцкайканфедэрацыі.Супраціўляццатым болып былонемагчыма, боадначасна зрускімі арміямісупраць Польшчывыступілапрускае войскаФрыдрыхаII.

У вераснітаргавіцкіяканфедэрацыіКароны і Княствааб'ядналісяў «Найсвятлейшуюканфедэрацыюабодвух народаў».Рэформы, прынятыяЧатырохгадовымсеймам, і Канстытуцыя3 мая страцілісілу. СкасаваннеКанстытуцыіКарл Маркспазней тлумачыўтак: «У1793 годзе, калі Расія, Аўстрыя, Прусіядзялілі паміжсабой Полыпчу, гэтыя тры дзяржавыспасылалісяна Канстытуцыю1791 года, якаябыла аднадушнаасуджана заяе нібыта якабінскіяпрынцыпы. Штож яна абвяшчала, гэтая польскаяКанстытуцыя1791 года? Усяготолькі канстытуцыйнуюманархію: перадачузаканадаўчыхфункцый у рукінародных прадстаўнікоў, свабодудруку, свабодусумлення, галоснасцьсудаводства, адмену прыгнётуі г. д. Іўсё гэта менаваласячысцейшымякабінствам».А паколькіменавалася, дык і не меліся«Найсвятлейшаяканфедэрацыя»і царскі ўрадтакі грэх дараваць.Сотні прагрэсіўныхдзеячаў, тысячысумленныхпатрыётаўмусілі пакінуцькраіну. У1793 годзеадбыўся другіпадзел РэчыПаспалітай.Прусія ат-рымалаТорн і Гданьскз землямі. ДаРасіі адышліВалынь, Падолле, Менскае ваяводстваагульнай плошчай4550 квадратныхміль і з насельніцтваму тры мільёнычалавек. 27сакавіка ваўсіх цэрквахі касцёлахпрылучаныхзямель абвясціліМаніфестгенерал-аншэфаКрачэтнікава, які тлумачыўгэтым троммільёнам, штоз імі здарылася:

«Участнеее величестваимператрицывсероссийской, прнемлемоев делах польских, основывалосьвсегда на ближайших, коренных нвзаимных пользахобоих государств.Что не толькотщетны были, но и обратилисьв бесплоднуютягость и втакое же понесениебесчисленныхубытков всеее старанияо сохранностив сей соседнейей областипокоя, тишиныи вольности, то неоспоримои ощути-тельнодоказывается30-летнею испытанностью.Между неустройствамии насилиями, происшедшимииз раз-доровн несогласий, непрестаннореспубликуПольскую терзающих, с особливымсоболезнованиемее императорскоевеличествовсегда взиралона те притесненни, которым земляи грады, к Российскойимперии прилеглые, некогда сущимее достояниембывшие н единоплеменникамиее населенные, созданные иправославноюхристианскоюверою просвещенныеи по сие времяоную исповедующие, подверженыбыли, ныне женекоторыенедостойныеполяки, врагиотечествасвоего, не стыдятсявозбуждатьправлениебезбожныхбунтовщиковв королевствефранцузскоми просить ихпособий, дабыобще с нимивовлещи Польшув кровавоемеждоусобие.Тем вящая отнаглости ихпредстоитопасность какспасительнойхристиан-скойверы, так н самомублагоденствиюобитателейпомянутыхземель от введениянового пагубногоучения, стремящегосяк расторжениювсех связейгражданскихи политических, совесть, безопасностьи собственностькаждого обеспечивающих, что помянутыевраги и ненавнстникиобщего покоя, подражая безбожному, неистовомуи развращенномускопищу бунтовщиковфранцузских, стараютсярассеять ираспространитьоное по всейПольше и темсамым навекиистребить, каксобственноеее, так и соседейее спокрйствие...

И потому имеетвсе и каждый, начиная отзнатнейшегодворянства, чиновникови до последнего, кому надлежит, учинить в течениеодного месяцаторжественнуюприсягу в верностипри свидетельствеопределен-ныхот меня к томунарочных людей.Если же кто издворянстваи нз дру-гогосословия, владеющийнедвижимымимением, небрежао собственномсвоем благополучии, не захочетприсягать, томудозволяетсяна продажунедвижимогосвоего имения и добровольныйвыезд вне границ3-месячный срок, по прошествикоторого всеостающеесяинмение егосеквестрованои в казну взятобыть имеет.

Духовенствовысшее и нижнеедолженствуетподать собою, яко пастыридушевные, первыйво учении присягнпример и вповседневномгосподу богупубличномпринесениитеплых молитво здравии ееимператорскоговеличествавсемилостивейшейгосударынии дражайшегоее сына и наследникацесаревичавели-кого князяПавла Петровичаи всего высочайшегоимператорскогодому по темформам, которыеим для сегоупотреблениядадут». Кабпрылучэннезямель і ўрачыстыяпрысягі, і «теплыемолитвы о здравниимператрицы, цесаревичаи всего высочайшегодома» набыліфантастычныхарактардобраахвотнасці, па загаду Кацярынысабраўся Гродзенскісейм, які атрымаўназву «нямога».Дэпутаты павінныбылі ўхваліцьдругі падзелсваёй радзімы.Тры дні янымаўчалі, ніхтоне вымавіў аніслова. Нарэшцехтосьці з адказныхназіральнікаўсказаў: «Молчание— знаксогласия».Падзел палічыліўхваленым. Унаступныя двагады з уніі ўправаслаўеперавялі 463прыходы,330 тысяччалавек, по-тым100 тысяч ізатым яшчэ100 тысяч.Да таго ж з28 мая1772 года набеларускіхземлях пачалаздзяйсняццарусіфікацыя.Пачатак ёйпаклаў «Наказ»КацярыныII генерал-губернатарамна прылучаныхземлях, дзе31-шыпункт абвяшчаў:«Дела вы имеетепроизводитьна российскомязыке, т. е. всеиздаваемыеот вас какогобы звания нибыли приговоры, решения илиповеления, присовокупляяк тому переводы, где оные нужныбудут, и припечатываяих губернскойпечатью». Паланізацыяпраз школупачала замяняцца русіфікацыяйпраз школьнаенавучанне.Галоўнымідысцыплінаміў 4-і 2-класных народныхвучылішчахсталі рускаямова, рускаягісторыя ігеаграфія,«закон божы»праваслаўнайтрадыцыі. Старыявыкладчыкісаступалі месцавыпускнікамПецярбургскайнастаўніцкайсемінарыі.Зразумела, гэтанедастатковыяпадставы длясур'ёзнаганезадаволення.Больш значныміпрычынамі былісеквестраваннемаёнткаў, раздачазямель і сялянрускаму дваранству, вялізная стрататэрыторый інасельніцтва, скасаванаячужынцаміКанстытуцыя, адсутнасцьперспектывыпалепшаннянароднагажыцця. Натуральна, што перадавыяколы Рэчы Паспалітай, патрыятычныяпачуцці, гістарычнаясвядомасцьбольшасціжыхарства немаглі змірыццаса здзекамінад краінай, якія ўчыніліманархі Прусіі, Расіі і Аўстрыі, гэтыя, па словахУ. I.Леніна, «каранаваныя разбойнікі».«Найвялікшымзлачынствам,—удакладняўЛенін,—было тое, штоПольшча былападзелена паміжнямецкім, аўстрыйскімі рускім капіталам...»

Супраць«найвялікшагазлачынства»ў красавіку1794 годавыбух-нулапаўстанне ўПольшчы, наБеларусі іЛітве. Начальнікамяго абраліТадэвуша Касцюшку; на Літве і Беларусівыступленнеўзначаліў ЯкубЯсінскі, інжынерныпалкоўнік.Апоўначы22 красавіказагучалі касцёльныяі царкоўныязваны ў Вільні.Гэта быў сігналпадрыхтаваныматра-дам інасельніцтву:«Да зброі!» Атрэцяй гадзінепаўстанцыперамаглісупраціўленнецарскага гарнізона.Намеснікагенерала Арсеньеваарыштавалі.Гетмана ШыманаКасакоўскага, стаўленікаКацярыныII, паслянепрацяглагабою схапіліў ягоным палацы.Нянавісць, якуюён выклікаўсваімі бруднымісправамі, выліласяў суровы прыгаворрэвалюцыйнагасуда: адправіцьздрадніка нашыбеніцу. Назаўтрана рыначнайплошчы апошнігетман Вялікагакняства Літоўскагазавіснуў упяньковайпятлі. Побачз ім аказаўсядругі таргавічанін, маршалак віленскайканфедэрацыіШвыкоўскі.

Трэба адзначыць, што паўстаннена Літве і Беларусівыбухнула пасляўдачнага ягопачатку ў Польшчы, дзе 24сакавіка ўКракаве Касцюшкаабвясціў «Актпаўстання», а 4красавікаразбіў падРацлавіцамівойска генералаТармасава. Утым баі асабліваймужнасцю ісамаахвярнасцювызначылісяатрады касінераў.Праз два тыднігарадскімінізамі былавызваленаВаршава.7 мая ТадэвушКасцюшка выдаў«Маніфест», так званы «Паланецкіуніверсал», які надзяляўсялян асабістайволяй пры ўмове, што яны разлічаццаз панамі і дзяржавай, прызнаваў заімі права назямлю, якую яныапрацоўвалі, абмяжоўваўпаншчыну. Гэтасхіліла сялянда паўстання, у ім удзельнічалабольш за150 тысяччалавек. ПрыКасцюшку стварыласяНайвышэйшаянацыянальнаярада.

Якуб Ясінскі(падчас паўстаннямеў трыццацьтры гады, узначальваўтайную арганізацыювіленскіхякабінцаў) яклевы радыкалбыў прыхільнікамсамых рашучыхрэвалюцыйныхдзеянняў, адменыпрыгоннагаправа, звяржэннятыраніі папрыкладу Французскайрэвалюцыі.Добра ведаючыбеларускуюмову, пісаўвершаваныяпракламацыідля сялянпа-беларуску.Для кіраўніцтвавыступленнемі грамадскімжыццём Ясінскістварыў Найвышэйшуюлітоўскую раду.Яшчэ 24красавіка ёнпадпісаў Актаб заклікународаў Беларусіі Літвы дапаспалітагарушэння. Празчатыры дніпаўстанцыперамаглі ўГродне, потым— у Брэсце, Слоніме, Ваўкавыску, Пінску, Наваградку, Кобрыне, Ашмянах, Лідзе, Браславе.На прапагандувіленскіхякабінцаў абскасаванніпры-гнёту адгукнуласявёска. Да Ясінскагапад час бою зрускімі войскамікаля Палянаўдалучыліся700 сялянкасінераў.Шматлікіяатрады ўзначалілігенерал гвардыіСтэфан Грабоўскі, князь Сапега, генерал Зайёнчак, вялікі падскарбілітоўскі, кампазітарМіхал КлеафасАгінскі, якомуна-лежыць «Маршпастанцаў1794 года».Атрадам у4 тысячычалавек камандаваўЯкуб Ясінскі.

Беларускіяі літоўскіяпаўстанцывыказалі шырокуюактыўнасць.Вось што дакладаўаб іх дзеянняхна пачатку маяменскі генерал-губернатар:«Г-н бригадирБеннигсенподтвержда­ет, что при удаленииего к сторонеВишнева мятежникидругою колон­ною, в числе3 тысячииз Вильно при­бывших, пошли к сторонеПостав, дабысоединяся сбраславскоюконфедерациею, войти там впределы им­перии.Сие заставитг-на Беннигсенаобратитьсяопять к Сморгонии далее в тоткрай, а посемуи нужно, чтобавангард корпусасоединилсятогда с подполковникомСакеном, чтобыприкрыть губернскийгород Минск.

При усиленномстремлениирегу­лярныхвойск и сконфедерированно-гошляхетствас вооруженнымимя­тежникамииз-под Вильнона грани­цуМинской губерниипри Ракове, отколь одниммаршем в губернскийгород Минскприйти онимогут, полу­чиля вдруг триизвестия:1) что Бе­ляк, кн. Сапега иЗаиончек черезСлоним пришлис войсками вСтоловичи идействительносорвали ужепост наш награнице приЛяховичах;2) что колоннав 3тысячи регулярныхи сконфедерированныхвойск из-подВильно сближиласьк грани­цамнашим противуПостав с наме­рением, чтоб, соединясяс конфедера­цией)в Браславскомповете и вооруженнымимятежникамииз поселян, внесть смятениев пределы империи…3) чтоавангард князяЦицианова, поставленныйпри мосте черезНеман у Николаева, имел стычкус конфедератами, и там показавшимися…Не имея здесьвойск, кои бымятежни­кампротиву поставитьбыло можно, я… прошу удовлетворитьпредставле­ниюмоему от16 числаминувшегоапреля, повелевполкам, из Минскойгубернии удаленным, сюда возвра­титься.Движением ихспасён будетотряд в Пинскеобще с сим городом, который длясоблюденияспокойствияи в полуденныхгубернияхудержать весьманужно, поеликузасевшего тамнеприятелявыживать весьмабудет труднопо причинемногих дефилей, которыми токмок Пинску приближитьсяможно.

Умножениемвойск приобретуя возможностьдеташаментбригадираБеннигсенапри Ракове, закрывающегогубернскийгород, обратитьк Друе дляуничтожениятолико опасныхнеприятельскихнамерений, кРакову же подвинултогда г-нагенерал-майораЛанского с8 драгунскимиэскадронамии с неполнымбатальономегерей, в чеми состоит весьего отряд, поеликудругой батальонегерей с ротамиростовскогопехотного полкаотправлен наподкреплениебригадираБеннигсена, а затем ожидаемыевойска употребленыбудут на защитуНесвижа и Слуцкас прилеглымиповетами...».

Ясінскі з4-тысячным атрадамвыступіў даСмаргоні насустрачатрадам генералаЗубава і брыгадзіраБенігсена.Атакай ён выбіўрускі гарнізонз мястэчкаСолы. Каб дарэгулярнагавойска Вялікагакняства ісканфедэраваныхатрадаў недалучаліся«мяцежнікіз сялян», распачаласяконтрпрапаганда: ад імя царскіхгенералаўраспаўсюджвалісячуткі, што сялянамбудуць перадаваццасеквестраваныямаёнткі шляхтыі магнатаў ішто трэба ціхачакаць, пакульрускія войскіперамогуцьпаўстанцаў— тады іадбудзеццанадзяленнепанскай зямлёй.Гэтая гульняна сялянскімпрастадушшымела пэўнывынік. Адначаснанекалькі стратэгічныхпамылак зрабіўТадэвуш Касцюшка, калі надаўЯсінскаму чынгенерал-лейтэнантаі паставіў ягона чале першагакорпуса, а другіі трэці карпусыдаверыў Хлявінскамуі Сапегу. У войскуВялікага княстване аказаласягалоўнакамандуючага, кожны камандзірдзейнічаў сампа сабе. Ясінскіспецыяльнымлістом растлумачыўКасцюшку небяспекутакой сітуацыі.У адказ агульнаекіраванневойскамі наБеларусі іЛітве былодаручана неадоранамуваеннымі здольнасцямігенералу МіхалуВяльгорскаму.Уступаючыўціскушляхецкіхколаў, якім непадабаласярэвалюцыйнаярашучасцьЯсінскага івіленскіхякабінцаў, Касцюшка абвінаваціўНайвышэйшуюлітоўскую радуў дзеяннях, накіраваныхсупраць «уніібратніх народаў», распусціў яеі стварыў ЦэнтральнуюдэпутацыюВялікага княства, куды ўвайшліпамяркоўныядзеячы паўстання, што асцерагалісяўзбройвацьсялянства.Ясінскі выехаўда Варшавы.Боязь Касцюшкіразарваць забмежаванайшляхецкайпраграмай, абаперцісяна народ, здольныўзняцца набарацьбу толькіпры ўмове сапраўднагаскасаванняпрыгнёту, пазбавілапаўстанне тойсілы, якая маглапрывесці ягода перамогі.Да таго ж адмаўленнероўнасці Літвыі Беларусі зПольшчай, штобыло засведчанастварэннемЦэнтральнайдэпутацыі, аслабіла запалі беларуска-літоўскайшляхты. Усёгэта ў самымхуткім часеадбілася няўдачамі.

Калі пачыналасяпаўстанне, нара-дзіласяі спяваласяў атрадах «Песнябеларускіхжаўнераў».

Спяваць, вядома, былоняцяжка, алетымі «маскалюшкамі», рубіць якіхзбіраліся«малайцы-дзесятнікі», аказаласярэгулярнае, напрактыкаванаеў турэцкайвайне войска, з цвёрдайдысцыплінай, дасведчанымі, вопытныміафіцэрамі, таленавітымігенераламі.Супраць паўстанцаўішлі Ферзені Сувораў. Такшто ўсё атрымаласянаадварот, чыму песні. У чэрвенібыў разбітыатрад Агінскага.У жніўні рускіявойскі ўзяліВільню— трохмесячнаерэспубліканскаепраўленне наБеларусі іЛітве скончылася.На пачаткуверасня падЛюбанню пацярпеўпаражэнне атрадГрабоўскага,17 верасняСувораў перамогпад Крупчыцамікорпус Серакоўскага, потым— атрадКнязевіча.Харугвы паўстанцаўпачалі адступацьу Польшчу. Усваім маёнткуЗалессе каляСмаргоні Агіньскінапісаў сумныпаланез «Развітаннез Радзімай».Хто на гады, хто назаўждыразвітвалісяз радзімайдзесяткі тысячлюдзей.

10 кастрычніказдарылася бітвапад Мацяёвіцамі— пераломная ў паўстанні.Калоне, якуюТадэвуш Касцюшкавёў на Варшаву, перакрыў шляхкорпус Ферзена.Бой цягнуўсяамаль поўныдзень. Гарматныагонь рускіхрассеяў конніцу, у схватках зпяхотай палеглікасінеры, кіравацьбоем сталанемагчыма, быловідавоч-на, шторускія бяруцьперамогу.І Касцюшкана чужым каніў роспачы блукаўпа полі бітвы, сярод параненыхі палеглых, адшукваючысваю кулю сяродмноства тых, што пасвіствалінавокал. Алекуля трапілаў каня, каліКасцюшка ўцякаўад купкі казакаў.Падсечаны коньпаваліўся, Касцюшка вылецеўз сядла і, нежа-даючы ганьбыпалону, уклаўпісталет ў роті спусціў курок.На бяду ці надабро, бог ведае,—асечка. Набегліказакі, адзінстрэліў, другізканя ўдарыўКасцюшку пікайу нагу;

неяк аказаўсятут карнетФёдар Лысенка- распаленыбоем, ён ўдарыўбяззбройнагапаўстанцапалашом пагалаве і пашкодзіўчэрап. Касцюшкастраціў прытомнасць.Казакі сцягнуліз яго боты, зкішэні вынялізалаты гадзіннік, з пальцаў знялінекадькі пярсцёнкаўз надпісам«Айчына—абаронцусвайму», якіміКасцюшкаўзнагароджваўзамест медалёў.Побач ляжаўдрагун з ягонайконніцы, штопрыкінуўсязабітым. Алебачачы, як рабуюцьКасцюшку, якзаліла ягонытвар кроў, ённе стрываў істаў крычаць:«Начальніказабілі! Касцюшку!..»Казакі збянтэжыліся, пачалі крычацьКасцюшку ўвуха, каб прывесціў сябе. Нарэшцеабмылі тварвадой, Касцюшкаапрытомнеў, тады адзінспытаў: «Ты— Касцюшка?».Той шэптамвымавіў: «Так.Вады...» Палонкіраўнікапаўстання шматшто абяцаўказакам; узрадаваныя, яны панеслісядакладвацьпа камандзе.Прымчалі афіцэры, знайшлі нейкуюпадводу, Касцюшкупаклалі наголыя дошкіі павезлі. Падводутрэсла на няроўнымполі, галаваяго білася абдошку. Трэбааддаць доўжнаека-закам, яныне вытрывалітакое назірацьі нехта разважлівысказаў: «Хоцьгэта і вораг, але ўсё ж і ёнчалавек». Казакінадзелі на пікідва шынялі, іна такіх насілкахпанеслі палоннагада генералаў.

Па загадуКацярыны Касцюшкупавёзлі ў Пецярбург; баючыся нападупаўстанцаў, маршрут абралікружны—церазУкраіну, потымпраз Гомель, Магілёў, Шклоў, Оршу, Віцебск, Ноўгарад. УПецярбургуначальнікпаўстанняапынуўся ўПетрапаўлаўскайкрэпасці, дзепад пільнымнаглядам правёўдва гады, У снежні1795года яго суседампа астрогустаўся СтаніслаўАўгуст Панятоўскі, кароль РэчыПаспалітай, які мусіў адмовіццаад кароны паслятрэцяга падзелудзяржавы, ібылая каханкаімператрыцаКацярына незнайшла ямулепшага прытулку, як турма.

Апошні падзелПольшчы, Беларусіі Літвы адбыўсяў кастрычніку1795 года.Картографыўсёй Еўропыпераробліваліпалітычныякарты, пасоўваючыграніцы Расіі, Прусіі і Аўстрыі.Сяляне, якіяз нецярпеннемча-калі абяцанайім за пакорузямлі ад секвестраваныхмаёнткаў, засталіся, вядома, у сваіхнаіўных надзеяхпадманутыя.Маёнткамі ізямлёй надзялялі, але не іх. Сялянжа аддаваліразам з земляміновым панам.Вось як сведчацьаб гэтым «Росписиканцеляриигенерал-прокурорао пожалованныхкрестьянахи нмениях ввечное и потомственноевладение»:

...«генерал-фельдмаршалугр. Петру АлександровичуРумянцеву-Задунайскому, в разных поветах— 17750 душ;

генерал-фельдмаршалугр. АлександруВасильевичуСуворову-Рымникскому, волость Кобринскаяи др.—13279 душ;

генерал-майоруНиколаю Ланскому— 1760 душ;

генерал-майоруАлександруТормасову— 1600 душ;

генерал-поручикуНиколаю Татищеву— 2325 душ;

статс-дамегр. Скавронской — 3823 души;

генерал-поручикугр. Ферзену — 1364 души;

бывшемукоролевскойфранцузскойслужбы генерал-директорупочт Дюку деПолиньяку— 1933 души;

генерал-аншефугр. Н. Салтыковуиз секвестрованныху подскарбиялитовскогоМихаилы Огинскогов Минской губ.местечко Ракови двор Пологовщизну, фольварокЛевков с деревнями…— 964души, ему жеместечко Илияс фольварками, село Цецержинс деревнямиМогилевскойгуб.— 3735душ;

вице-канцлеругр. Остерману— 4067 душ;

генерал-майору Беннигсену— 1087 душ;

вдове и детямубитого полковникаДеева в Минскойгубернии изсеквестрованныху Фадея ГороденскогофольварокВержнюс—511душ;

бригадируБордакову изсеквестрованныху Яна Горанав Минской губернииместечко Костеневичис деревнями— 403 души...»

Спіс гэты, зразумела, далёка не поўны, бо за заслугіў падзелах РэчыПаспалітайі задушэнніпаўстанняраздалі сотнітысяч беларускіхсялян. Дзіўначытаць даследаваннінекато-рыхнашых гісторыкаў, якія даводзяць, што змена мясцовыхшляхцічаўрускамоўнымігенерал-аншэфаміі брыгадзірамібыла прагрэсіўнайз'явай, спаўненнем«спрадвечныхжаданняў»беларускагапрыгоннагася-лянства.Раздорвалавёскі з людзьміКацярынаII, не меншшчодра распараджаўсяімі і наступныімператар— ПавелІ. Але паколькіён ненавідзеўсваю маці, тояк толькі апынуўсяна троне, адмяніўнекаторыяпастановыКацярыны: вярнуўз ссылкі паўстанцаў1794 года, забараніўперавод з унііў праваслаўе, адрадзіў дзеяннеСтатута Літоўскага, вызваліў зПетрапаўлаўскайкрэпасці СтаніславаПанятоўскага, Тадэвуша Касцюшкуі іншыў вязняў.Панятоўскіпаехаў на Брэстчыну, дзе праз двагады памёр, Касцюшка накіраваўсяу Амерыку, адкульдвума гадаміпазней вярнуўсяў Парыж.

У той час, калі генералКасцюшка сядзеўу казематахзакладзенайПятром крэпасці, яго калега пакадэц-камукорпусу і таксамавядомы ўдзельнікпаўстаннягенерал ЯнХенрык Дамброўскіствараў у Міланелегіёны з польскіх, літоўскіх ібеларускіхэмігрантаў.Іх падтрымліваўНапалеон, боФранцыя змагаласяз Аўстрыяй; апошняя былаадной з трохдзяржаў, якіязнішчылі РэчПаспалітую; легіянерыжадалі адрадзіцьАйчыну і змагалісясупраць аўстрыйцаў.Потым яны зразумелі, што Напалеонаіхнія жаданніне клапоцяцьніяк, а яны патрэбныяму толькі ўякасці пушачнагамяса. Але пакульгэтае разуменнеўсвядомілася, вымушаныяўцекачы з Польшчы, Беларусі, Літвыпалівалі сваёйкрывёй зямлюІталіі, прабіваючыНапалеону шляхда консульства.Аркестры легіёнаўігралі створаныАгіньскім «Маршпаўстанцаў1794 года», які потым палякізрабілі сваімнацыянальнымгімнам. Змагалісянашы землякіі ў тых легіёнах, што Напалеонвыкарыстоўваўдля задушэнняіспанскайрэвалюцыі.Хацеў ён займецьвыгадуі з аўтарытэтуКасцюшкі, кабімя апошнягапрычыніласяда ўтварэнняновых легіёнаў.Контррэвалюцыйныпераварот, праведзеныБанапартам, адштурхнуўад яго Касцюшку.Генерал рэвалюцыйнайарміі ператвараўсяў ваяўнічагаімператара.Касцюшка адмовіўсядапамагацьНапалеону. Енпазнаёміўсяі пасябраваўз братамі Цэльтнерамі— Петэрамі Францам, і назагараднайвіле Петэра, які быў упаўнаважанымпрадстаўнікомШвейцарыі, жыўяк прыватнаяасоба. По-тымпераехаў уСалюр, дзеасталяваўсяў Франца Цэльтнера.Прапановуўдзельнічацьу паходзе1812 года адхіліў,і не толькітаму, што меўпаважаны век— 66 гадоў; ён лічыў вайну, распачатую Напалеонам, авантурай.

У 1814годзе, пасляВатэрлоо, Касцюшказвярнуўся зпросьбай даімператараАляксандраІ зрабіцьтры дабрадзейныяўчынкі: каранаваццана польскагакараля, гэтазначыць адрадзіцьпраз асабістуюунію Рэч Паспалітую, вызваліць напрацягу дзесяцігадоў сялянад прыгнёту, аб-вясціцьамністыю палякам, якія ўдзельнічаліў вайне супрацьРасіі на бакуНапалеона.Імператар неад-рэагаваў.Сам, не маючымаёмасці, Касцюшкаспачуваў тымтысячам сваіхземлякоў зЛітвы, Беларусі, Польшчы, штоцярпелі галечуі паміралі напарыжскіхпаддашках, начлежках, управінцыйныхкляштарныхшпіталях. Янызнаходзілівечны прытулакна могілкахдля жабракоў, чужынцаў, выгнаннікаў,і на крыжы, збітымз двух дошак, часцяком непазначалісяіхнія імёны.

… Нават ў апошніягады жыццяКасцюшка нездраджваў сваёйпрыхільнасціда коннай прагулкі.Конь быў ціхі, кемлівы; прызвычаеныда таго, штогаспадар прысустрэчы зжабраком абавязковалезе ў кішэнюза манетай, ёнсам спыняўсякаля чалавека, які хадзіў паміласці.

Неаднойчыпрыгадваючыбітвы, у якіхудзельнічаў, часцей за іншыхмужных афіцэраўі салдат успамінаўКасцюшка касінерскуюатаку падРацлавіцамі, людзей у белыхсвітках зперакаваныміна зброю косамі.Пэўную сваювіну перад іміён з сябе нездымаў. Вінуза памяркоўнасць, за боязь рашучагадзеяння, заўступку шляхецкімпрымхам. Алемінулае непераігрываецца,і нават шкадавацьаб даўніх памылкахбессэнсоўна.Пройдзе час, з'явіцца нехтадругі і зробіцьлепш. Свет усёж такі мяняўся, Касцюшка жыўу вольнай краіне, дзе не былопрыгнёту, і красавіцкай ноччузасведчыў напаперы сваёапошняе жаданнена гэтым свеце— разняволеннесяхновіцкіхся-лян. Подпісі пячатка натарыусазрабілі аркушпаперы дакументам, які абавязваўпляменнікаўТадэвуша Касцюшкіда паслухмянагавыканання воліславутага ізаслужонагадзядзькі.

Памёр ТадэвушКасцюшка празпаўгода паслянапісаннятэстаментаі амаль ва ўгодкіпаражэння падМацяёвіцамі.

Але пляменнікіэвярнулісяз ніжэйшайпросьбай даімператараАляксандраадмяніць актвызваленнясяхновіцкіхсялян, азначанытэста-ментам.3 мая1818 года царзадаволіўпросьбу і апошнююволю ТадэвушаКасцюшкі скасаваў.Такая была ягопомста начальнікупаўстання.

3 таепрычыны, штопаўстаннеКасцюшкі былозадушана расійскімвойскам, склаласятрадыцыя ягозамоўчвацьці ўзгадвацьпра тое мімаходзь, як пра чужое.Таму няма помнікана радзімеКасцюшкі, нямапамятных знакаўна месцах колішніхбаёў, няма праўдзівыхі шырокіх экспазіцыйу нашых музеях.Забыты Ясінскіі яго мужныякасінеры. Нямаў беларускайгістарычнайнавуцы аніводнайфундаментальнайпрацы, прысвечанайтым падзеям.Энцыклапедычнымікарацелькаміды газетныміартыкуламінельга запоўніцьчорныя дзіркінашага бяспамяцтва.У гэтых адносінахмы яшчэ працягваемвыконваць найвысачэйшыя загады АляксандраII і МікалаяI, пра якіх, дарэчы, і ведаембольш, чым пранайлепшых сыноўсвайго народа.Слушна сказаўнекалі старшыняЦВК БССР АляксандрЧарвякоў:

«Усё тое, штотак ці інакшгаварыла аббылой гісторыіБеларусі, штотак ці інакшмагло напамінаць, што Беларусь— гэта неёсць Расія,—усё гэта нішчылася, праследавалася, выпальваласяагнём ды жалеэам».