Реферат: История Белоруссии

СОДЕРЖАНИЕ

Змаганне Полацкайі іншых зямельза незалежнасть.Знешняя палітыкаПолацкагакняства. РаспадКіеускай дзяржавы.

Полацк, упершыню ўспомненыў «Аповесцімінулых часоў»у сувязі з дзяльбоюгарадоў наўгародскімкнязем Рурыкам.Праз тры гадыпасля гэтага, у 865-м, сюды прыйшлокіеўскае войскакнязёу Аскольдаі Дзіра, што, як паведамляеНіка-наўскілетапіс, «ваяваліпалачанаў ішмат зла ўчынілі», а ў выніку нанейкі час зрабілігорад залежнымад Кіева.

ТагачасныПолацк— гэтаабнесены драўлянымісценамі, абведзенывалам ды ровамград-дзядзінец, плошчаю ўсяго1гектар, а таксаманеўмацаванывакольны горад, дзе жылі рамеснікі.Яны сялілісяі каля княжагадзядзінца, ітрохі далей, дзе цяпер стадыён.Полацк меўтысяч пяцьжыха-роў— крыхуменей за Кіеўі Ноўгарад іболей за любыіншы ўсходнеславянскігорад.

У 907, 911, 941і 944гадах полацкіядружыны, даручыў-шылёс Перуну, выходзіліадсюль у паходына далёкіЦаргорад-Канстанцінопаль, сталіцу Візантыйскаеімперыі. Паганс-кібог вайны спрыяўпродкам. Полацкмы знаходзіму пералі-кугарадоў, якімЦаргорад плаціўданіну. Сілугалоўнай крывіцкайцвярдыні ведаліі паўночныясуседзі. Усканды-наўскіхсагах ён згадваеццадзесяткі разоўпад назваюПал-цеск'я— ад старажытныхусходнеславянскіхнайменняўПолацеск, Полцеск, Полацьсі.

Полацк называюць«древнерусскнмгородом», аднымз цэнтраўстаражытнарускаедзяржавы, абоКіеўскае Русі.Але, па-першае, такой назвы— КіеўскаяРусь —вы не знойдзецені ў адным летапі-се.Па-другое, «дзяржава»гэтая былашматковая— нетры-валая, аб'яднанаясілаю зброі, а Полацк трапляўу яе зусім ненадоўга, супроць сваеволі і заўсёдыімкнуўся якнайхутчэйвызваліцца.А па-трэцяе,“адзінаястаражытнарускаянароднасць”(гэтаксама, які «адзінаястаражытнарускаямова»), ад якойнібыта паходзяцьтры ўсходнеславянскіянароды,—міф, створаныдзеля абгрунтаванняадвечных прэтэнзіймаскоўскіхкнязёў і цароўна беларускіяды ўкраінскіяземлі. Логікатут вельміпростая: паколькімы, маўляў, зад-наго кораня, значыцца, жыцьпавінны ў аднойдзяржаве— зразумела, у расейскай.

Летапісназывае Полацксярод гарадоў, дзе сядзелікнязі, якіяпрызнавалістарэйшым міжсябе кіеўскагаАлега. Разамз тым улададалёкага Кіеваніколі не былатут трывалая.Горад нашыхпродкаў імкнуўсяжыць незалежнаі будаваць сваюдзяржаву. Добрыяўмовы гэтамустварала выгаднаегеаграфічнаесгановішчана шляхах, штозвязвалі Арабскіхаліфат і Хазарыюса Скандынавіяйі славянскімсветам.

У 2-й паловеХ стагоддзяў Полацку кіраваўнезалежны ніад Кіева, ні адНоўгарада князьРагвалод. (Відаць, ён быў сынамполацкай княгініПрадславы, згаданай удамове, якуюў 945годзе падпісаліВізантыя ікіеўскі князьІгар.) Іначайкажучы, у тыячасы пачалаіснаваннепершая беларускаядзяржава— Полацкаекняства.

На хаўрусз ёю мог разлічвацьтой, хто возьмеза жонку Рагвалодавудачку Рагнеду.Магла віравацьнад Палатоювясельнаябяседа з хмельныммёдам і заморскімвіном, з пес-нямігусляроў іпрысягамі навечную ўзаемнуювернасць. Псторыяж вырашылапасвойму: нерамейскае вінолілося на Рагнедзінымвяселлі, а кроў...

СпачаткуПолацк прымаўсватоў ад кіеўскагакнязя Яраполка.Рагвалодунайвыгаднейбыло, каб Кіеўды Ноўгарадварагавалі, а крывіцкаядзяржава тымчасам пашыраламе-жы ды выходзілана волакі, штозлучалі Дзвінуз Дняпром іЛоваццю, дазваляючытрымаць у рукахважную часткугандлёвагашляху «з варагаўу грэкі». Алеў такім разеПолацк апынаўсяпаміж двухагнёў. Князьмусіў выбірацьі аддаў сваюпрыхільнасцьмацнейшаму, на ягоную думку, Кіеву.

Паспрабуймазнайсці ў ранняйгісторыі ўсходніхславянаў (дыйне толькі іх)прыклад, кабдва князі— бацькаі сын —трымалі дзяржавуцэлае стагоддзе.Нехта скажа, што такога ібыць не магло: часам князьна пасадзе ігоду не сядзеў— каго братызарэжуць, кагопляменнікіў магілу звядуць.А вось жа і магло.3 1001 да1044 года ўПолацку валадарыўБрачыслаў, апасля ягонаесмерці, да 1101-га,—найславуцейшыз полацкіхкнязёў УсяслаўБрачыславіч, празваны Чарадзеем.Празваны, заўважым, нездарма.

Таямніцаахутвае ўжоягоны прыходна свет. Якзанатаванаў летапісе, маці нарадзілаУсяслава «отволхвовання», гэта значыць, пры ўдзелепаганскіхчараўнікоў.На галаве немаўлямела загадкавае«язвено», штовешчуны наказалімаці завязаць, каб сын насіўяго да смерці.Можа, гэта быланейкая язва, а мо — вялікірадзімы знак, якім пазначаесваіх абраннікаўнеба?

Сучаснікіі нашчадківерылі, штогэтага князянябесныя сілынадзялілівешчай душою, што ён умеўперакінуццаў шэрага ваўка, у яснага сокалаці ў тура з залатымірагамі. Ужо прыжыцці пра ягоскладалі паданні.Ва ўсіх усходнес-лавянс'кіхзсмлях з пакаленняў пакаленнеперадавалісябыліны праВолха Усяславіча—мудрагаўладара, смелагавоіна, сынакнязёўны ілютага Змея, пераможцуіндыйскагацара. ПравобразВолха— полацкікнязь-вяшчун.Як мяр-куюцьзнаўцы славянскаедаўніны акадэмікіДзмітрый Ліхачоўі Барыс Рыбакоў, памяць праУсяслававыподзвігі захоўваюць ішматлікіясказанні праІллю Мурамца.

У такімвяку, можналічыць, Усяслаўстаў князем.Тады атрымаецца, што полацкіявешчуны трымаліна руках немаўлятказ язвенам нагалаве ў1029 годзе.

Летапісыпаведамляюць, што, выконваючыволю вешчу ноў, князь усё жыццётак і насіў нагалаве перавязь.Схава наму падёю таямнічамуязвену прыпіспалі«нялітасцівасцьУсяслава накроў. Чарадзейсапраўды праліўнямала крыві, але большаячастка ягодоўгага княжаннябыла ўсё ж аддадзенамірным клопатам.Дзесяць гадоўён жыў у згодзез ЯраславамМудрым, потымяшчэ дзесяцьз ягоным сынам, кіеўскім княземІзяславам, якому палачанедапамага ліваяваць зкачэўнікамі-торкамі.Якраз з тыхмірных часоў, з паловыXI стагоддзя, плыве над Дзвіноювелічны карабельСафійскагасабора.

Усяслаўузводзіў храму гонар святойСафіі, каб сказацьсвету пра роўнасцьПолацка з Ноўгарадамі Кіевам, дзетакія саборыз'явіліся трохіраней. Даіэтульмураваныххрамаў палачанене ставілі, таму князьзапрасіў угорад візантый-скіхдойлідаў. Даіх, на хадуасвойваючыбудаўнічыясакрэты, далучылісямясцовыя муляры: нельга ж было, каб галоўнысабор Полацкайзямлі падымаліў неба рукічужынцаў.

Грэцкае слова«сафія» у перакладзезначыць «мудрасць»,«майстэрства».ІІродкі тлумачыліяго шырэй— як вялікуючалавечуюсупольнасць, з'яднаную агульныміклопатамі іпамкненнямі.Сабор мусіўстаць сімваламадзінства іадна-думстваўсіх жыхароўкняства. Ягобудавалі ўсёйграмадой. Напакладзеныму парозе Сафіівялізнымкамені-вапняку, што праз дзевяцьстагоддзяўператворыццаў музейны экспанат, старжытныяполацкія майстрыпакінулі намсвае імёны: Давыд, Тума, Мікула, Копысь, Варышка… .

Тут не толькімаліліся: князьз сям'ёй і прыдворныміўверсе, на хорах, астатнія— унізе.У Сафіі прымаліпаслоў, абвяшчалівайну і падпісвалімір, захоўвалікняжы скарбі заснавануюІзяславамбібліятэку, узаконьваліпячаткаю сталічнагагорада гандлёвыядамовы. Нездармаяна мела надіііс:«Печать Полоцьскаяі святоі Софьі».

Відаць, мыўжо ніколі недаведаемся, што занатаваліполацкія манахіпад 6574(6574—5508=1066) годам.Кіеўскі ж летапісецпакінуў такіясловы: «ПрыйшоўУсяслаў і ўзяўНоўгарад зжанчынамі із дзецьмі, ізваны зняў сасвя-той Сафіі».За год да гэтагаполацкая дружынаўжо хадзілана Пскоў, узяцьякі, праўда, неўдалося. Мірнаежыццё крывіцкагакнязя з суседзяміскончылася.

Усяслаў, хоцьі дарагой цаною, абараніў крывіцкуюдзяржаву. Ёнпачуваўсяупэўнена: заім, апрача збройнаесілы, была глыбокаянародная вераў яго чарадзейныяздольнасці.У Радзівілаўскімлетапісе ёсцьмініяцюра, штозасведчы-лаадносіны паміжвешчунамі інаўгародскімкнязем. Злевастаіць князьз бердышом, епіскап з крыжамі дружыннікі, справа— безбародывяшчун ў доўгайбелай апранасеі ягоныя прыхільнікі, простыя людзі.У Полацку такогаварожагасупрацьстаянняне існавала.Вешчунам тутне секлі галоў, не кідалі паганскіхсвятароў наразарваннемядзведзям, не па-лілі навогнішчах.Верацярпімасць, ці, праўдзівей, дваяверства,і князя, і ягоныхпадданых няраздазвалялаУсяславу набірацьвойска ў суседніхбалцкіх абовугра-фінскіхземлях, дзеяшчэ малілісястарым багам.

Яраславічыўпэўненасціў перамозе немелі, таму заместадкрытага боюспадзявалісяна хітрасцьды злачыннаеашу-канства.

Праз чатырымесяцы ворагісустрэлісязноў, цяперкаля Воршы.Усяслаў стаяўз дружынаю направым дняпроўскімберазе, Яраслававысыны —на левым. Кіеўскікнязь прапа-наваўвырашыць спрэчкупалюбоўна, можа, наватнагадаў Чарадзею, як дамовілісяна Судоме іхніябацькі. Ізяслаўдаў прысягу, што не ўчыніцьполацкамуваладару ніякагаліха, і замацаваўяе прынароднымцалаваннемкрыжа.

Тым разамвешчая душасхібіла: нельгабыло верыцьні словам, нікрыжовамуцалаванню, ісыноў на перамовыбраць таксаманельга было.АбяцанняўІзяслававыххапіла датуль, пакуль Чарадзейз сынамі непераехаў10 ліпеняна чоўне ракуды не зайшоўбез аховы ўшацёр да кіеўскагакнязя. Той махнуўрукой, наляцелідружыннікі,і ўмомант вокатрое Рагвалодавічаўляжалі на доле, звязаныя вяроўкамі.

Колькі разоўкаяўся Усяслаўза сваю даверлівасцьпа дарозе ўКіеў і потым,ў жудаснайземлянойтурме-порубе, куды яго кінулі, закаваўшы ўкайданы. НамерыЯраславічаўзразумелыя— згнаіць, звесці Рагвалодаўкорань са свету, учыніць тое, што рабіў дыне скончыўУладзімір зваяводам Дабрынем.На літасцькрывіцкі князьне спадзяваўся— ведаў, які прыкладдаў спадкаемцамсам ЯраслаўМудры: пасадзіўу поруб роднагабрата Судзіслава,і сядзеў ён тамчвэрць стагоддзя, пакуль не пачаўдыхаць на ладан.Толькі тадывыпусцілінляменнікідзядзьку набожы свет, кабпраз манаскізарок вырвацьадмову ад усякіхкняжых правоў.Такі, а мо істрашпейшылёс чакаў іРагвалодавічаў.

Вязніца— сыраяяма, накрытаязверху ў трынакаты бярвёнаміз маленькімвакенцам, празякое ледзьветочыцца паветрады прасоўваюцьпалоннікамхлеб з вадою.Напера дзебезнадзейнасць,і, здаецца, лепейперагрызцізубамі жы-лыды сплыць крывёю, чым ператварыццаў лядачагастаро га і бачыць, як гасне жыццёў сынах. Алекнязя трымалана гэтым свецедумка праБацькаўшчыну, якую рабавалікіеўскія стаўленікі.Трымала і надзеяна паганскіхбагоў, зякімі Чарадзейад нараджэннястараўся жыцьу згодзе: некрыў дзіў вешчуноў, не руйнаваўкапішчаў, будаваўнад Дзвіноюсвой хрысціянскісабор ды здымаўзваны з саборанаўгародскага.

Якому богумаліўся князь, у каго прасіўзбавення адпалону— невядома.Аднак праз годвызваленнепрыйніло.

У 1068годзе на кіеўскуюзямлю ўварвалісяполаўцы. Яраславічывыйшлі насустрачі былі ўпічэнтразбітыя. “3аграхі нашынаслаў Бог нанас паганых,і пабеглі ругкіякнязі”,—выводзіў летапісец, успаміпаючывераломствапад Воршаю.

Есць падставылічыць, штовыбаўленнюполацкага князяз вязніцы іабранню ягона вялікакняжыпасад спрыяўігумен Кіева-ПячорскагаманастыраФеадосій. Вядома, што Чарадзейбыў у прыязныхадносінах із адным з самыхадукаваныхлюдзей тагочасу АнтоніемПячэрскім.

УсяслаўБрачыславічстаў вялікімкіеўскім князем.Адмерана нагэта яму быломала —усяго сем месяцаў.Ды на тое ён іЧарадзей, кабза месяц паспявацьстолькі, на штоіншаму і годамала. Зрабіўз Кіева імклівыпаход на Тмутаракань, набыў там коней, якіх не хапаладзеля адпору«паганым».Напрыканцытаго ж годаполаўцы адчулісілу новагакіеў скагаўладара і, разгромленыя, адступілі ўсваё ДзікаеПоле. Можа, утыя сем месяцаўУсяслаў і заслужыўу аўтара «Словапра паход Ігаравы»пахвалу задзяржаўны розумі справядлівасць:«Всеслав князьлюдем судяше, князем градырядяше»?

Зрэшты, ённе збіраўсянадоўга затрымліваццана кіеўскімпасадзе. Чужыгорад, ненадзейнаядружына, варожаебаярства. Адмовілісяплаціць данінунаўгародцы, касаву раццапаўднёвыякнязі. ЗбеглыІзяслаў таксамане хацеў развітваодаз вотчынай інабліжаўсяда Кіева з войскамцесця, польскагакараля Баляслава.На каго Усяслаўмог разлічваць? Адно на простылюд, што абвясцп'яго сваім валадаром.

Князь вёўдружыну наІзяслава, апраз сотнівёрстаў ягоўладна клікалізваны полацкаеСаФii.

л

Павыколваўшывочы ды пасцінаўшыгаловы Чарадзеевымпрыхільнікам, князь Ізяслаўз польскімідружынамі рушыўз Кіева на Полацк.Усяслаў з купкаюнайбліжэйшыхпрыдворныхмусіў ратаваццаў фінскагаплемені водзь, адкуль, магчыма, паходзіла ягомаці. Вадзякібылі паганцы, а таму прынялікнязя-вешчунагасцінна і даліяму войскадзеля паходуна Ноўгарад.

Крывіцкіхваяроў Усяслаўпад рукою немеў, а фінскіяне вытрымалінаціску наўгародцаўі пабеглі. Князьтрапіў у па-лон, але адразу жвыншаў на волю.Ноўгарад памятаў, як тры гадытаму палачанерабавалі горад, як грузілі накалё-сы сафійскіязваны, ды пачуццёпомсты перамогпалітычныразлік. Наватгнаны і палонны, Чарадзей быўнебяспечнывораг, бо за імстаяла Полацкаядзяржава. Такогавыгадней адпусціць- няхай ваюез Кіевам.

I Чарадзейваяваў. На двагады знікшыз відавокулетапісцаў, у 1074-м ён раптоўнымударам выгнаўз Полацка кіеўскагастаўленікаСвятанолка.

Праз шэсцьгадоў паслявыгнання Святаполкана Полацк пайшоўвайною вядомыў гісторыіУладзімірМанамах, тадыкнязь чарнігаўскіі смаленскі.Ласы кавалакбыў не ііа зубах,і ў наступным,1078 годзеМанамах сабраўдружыны ўсіхпаўднёвыхкнястваў, паклікаўшына дапамогунаўгародцаўі палавецкуюарду. Iзноў адно аблізнуўся: Полацк выстаяў.Адступаючы, ворагі паліліі рабаваліполацкія воласці.У бяссілайлютасці яныдазвання знішчылікрывіцкі горадОдрск, які такі не падняўсяз папялішча.

Усяслаў зМанамахамсутыкнеццаяшчэ няраз. Тойнападзе з полаўцаміна Менск і непакіне там «нічалядзіна, ніскаціны». Будуцьі іншыя бітвы, але, калі ўсходнеславянскіякнязі збяруццаў 1097годзе на з'езду Любечы, кабдамовіццакожнаму трымаць“вотчнну свою”, Чарадзей непрыедзе. Ен немае патрэбынешта з некімдзяліць: ёсцьдзяржава, дземірна жывуцьхрысціяне іпаганцы, ёсцьвойска, штоабароніцькняства адлюбога ворага.

Пакуль ворагіскрыгаталізубамі і выкрывалібудаўніка Сафііў бязбожнасці, крывіцкая зямлядасягнулавяршыні сваёймагутнасці.Абшарам Полацкаекняства былороўнае такімтагачаснымеўрапейскімдзяржавам, якгерцагстваБаварскае цікаралеўстваПартугальскае.Апроч сталіцыяно налічвалавасемнаццацьгарадоў: Віцебск, Браслаў, Заслаўе, Усвят, Копысь, Менск, Ворша, Лукомль, Лагойск, Друцк, Галоцічаск, Барысаў, Стрэжаў, Некалач, Емянец, Одрск, Гарадзеці Крывіч-горад, які потым будзеназываццаВіль-няй. УладаПолацка пашыраласяна ніжняе Падзвіннеда самагаБалтыйскага, або, як яго тадыназывалі, Варажскага, мора. На землях, дзе жылі продкісучасных латышоў, стаялі гарадыГерцыка і Куканос, у якіх сядзеліполацкія васалы.

Полацкаекняства паспяховаадстойваланезалежнасцьад Кіева. Апрочпалітычныхі эканамічныхвыгодаў, гэтадавала творчуюсвабоду дойлідам, жывапісцам, ювелірам, адякіх ніхто невымагаў абавязковаарыентаваццана'кіеўскіяўзоры. Полацкаязямля— не толькіпрарадзімабеларусаў, алеі калыска беларускайкультуры. Еўфрасіннябыла сяродрупных выхавальнікаўгэтага «дзіцяці».Нястомна збіраючывакол сябеталенты, янастала нашайпершаю мецэнаткай.

Высокі ўзлётполацкай школыдойлідствазасведчыластварэннеСпасаўскай, або Спаса-Праабражэнскай(цяпёр яе частане зусім правільнаназываюцьСпаса-Еўфрасіннеўскай)царквы— неацэннагапомніка сусветнайкультуры.

Пасля смерцікнязёўныБацькаўшчына, няхай і нядоўга, але пажыла успакоі і міры.Аціхлі ўсобіцы, аднавіласяадзінстваПолацкай зямлі.Хоць яна ўжобыла падзеленаяна добры тузінудзельныхкнястваў, агульныяінтарэсы гуртавалііх у магутныбаявы і палітычныхаўрус.

Калі ў Друцкусеў смаленскістаўленік, шэсць полацкіхкнязёў зрабіліў 1180годзе пераможныпаход і вярнулігорад пад уладуУсяславаII. У аб'яднанымвойску разамз крывічаміішлі літоўцыі ваяры з падуладнагаПолацку племяліваў, што жылона самым узбярэжжыВаражскагамора.

Літоўцы быліхаўруснікімоцныя, а тамуі ненадзейныя.Праз няць гадоўполацкі князьу баі з імі загінуў,і ў Бельчыцкікняжы хорампрыйшоў новыгаспадар, малодшыУсяс-лаваўбрат, якогадагэтуль і ўнавуковай, іў мастацкайлітаратурыназывалі Уладзімірам.Ні раней, ніпазней Уладзіміраўу полацкайдынастыі небыло. Чаму—растлумачыцьняцяжка, вартатолькі згадацькрывавае Рагнедзінавяселле. Рагвалодавічыне называлісыноў імемворага.

Валодша займаўполацкі пасадтрыццаць гадоўі ўвесь гэтычас мусіў змагаццаз новым смяротнанебяспечнымворагам— рыцарамі-крыжакамі.На пачатку1216 года ёнрых таваўсяда вялікагапаходу на Рыгу.

Першыя паслыз Чудскай зямліпрыйшлі ў Полацкна Вадохрышча, у самыя лютыямаразы, калімядзведзьпераварочваеццаў берлагу надругі бок. Намірныя паселішчыэстаў наляцелінемцы з атрадаміперавернутыху новую веруліваў. Мужчынзабівалі намесцы, а жанчын, дзяцей і гавядугналі ў Лівонію.Дзесяць дзёнэсты адбівалісяў замку, а наадзінаццаты, калі з абложнаевежы нямецкіялатнікі з лукаўі прашчаў перабіліпалову абаронцаў, мусілі скарыпда: пусцілі ў замаклацінскагасвятара і аддалінемцам ў заложнікісыноў сваіхстарэйшын.Паслы прасіліполацкага князяісці на Рыгу, а самі абяцаліпаўстаць іцясніць вайнойліваў і летаў.

Новыя паслыскардзіліся, што суддзі, якіх шлюцьнемцы ў скораныяземлі, дбаюцьне пра справядлівасць, а пра сваё багацце.Эсты не хочуцьплаціць дзесяціну, не хочуць карміцьсвятароў іхадзіць з немцаміна вайну, кабпотым цяр-пецьпомсту ад суседзяў.Чудзіны зноўпрасілі ў Полацкападмогі. Ен, Валодша, прыняўіхласкава, адсваіх ранейшыхслоў не адмаўляўся, аднак не гэтыхпаслоў ён чакаў.

На поўнюнаплыла хмара,і ў вакне князьбачыў тольківогнішча зчорнымі постацяміваяроў са зменнайначной варты.Але ён ведаў, што вунь там, праваруч, паднятына ноч мостцераз роў, тамі там —вялізныя, укапаныяў зямлю медныякатлы для вару, які пальепдана галовы тым, хто адважыццанапасці наБельчыцы. Харчуі вайсковыхзапасаў у складаххопіць хоцьна два гадыаблогі. Ды ўсёгэта не маглоразвеяць нялёгкіхкнязевых дум.

Трыццацьгадоў носіцьён гэтыя думыў сабе, трыццацьгадоў яныпадпільноўваюцьяго, каб у аднуз начэй зноўпрыціснуцьсэрца каменем-жарнавіком,і з кожным годамкамень гэтыробіцца цяжэйшыі цяжэйшы. Алемудра пісанаў кнігах: “Хто, рабуючы чужое, будуе на тымдом свой, тойскладае ягона лёдзе. Прыйдзевясна, і сплыведом за мора”.

Неразумнаўсё жыццё вінаваціцьсябе, але хібазабудзеш, штокалісьці якдарагіх гасцейпрымаў людзейз чорнымі душамі, якія ў сэрцысваім хацеліпагібелі і яму,і ўсей Полацкайзямлі.

У тое ж лета, як ён сеў наполацкі.пасад, у горад прыйшоўпа Дзвіне разамз брэменскімікупцамі першылацінскі манах.Быў ён у падшытайветрам, лапленайсутане і выглядмеў такі, быццамніколі не еўуволю хлеба.У княжым хорамезаморскі госцьтрымаўся цішэйза халопа, толькібесперастанкумаліўся і празтлумача прасіўаднаго: дазволупрапаведавацьслова Божаеў падуладнайполацкаму князюзямлі ліваў.

Полацку здавённе надта рупіла, што яго даннікімоляцца не ўцэрквах, а ўсвятых гаяхі дубровах;іхнія багілюбілі мясааленяў і тураў, а найлепшымпачастункамбыла ім кроўпалонных чужынцаў.Але ён, Валодша, даў манахузгоду, бо полацкіякупцы казалі, што маюць добрыгандаль у Брэменеі Любеку. Малатаго, на адвітаннеён адарыў ціхмянагагосця кунаміі вавёрыцаміса сваіх кладовак.

Яго пабойванніспраўдзілісяскора. Старыбіскуп Мейнардпамёр, а новыда полацкагакнязя ўжо непаехаў. ПрыкрываючысяБожым словам, немцы сталіадбіраць уліваў зямлю.Папа ў Рыме ўжоабвясціў адпушчэннеграхоў усім, хто нашые крыжі пойдзе служыцьу біскупававойска на беразеВаражскагамора. Полацкіякупцы прывезлінавіну, штопапа і нямецкікесар прыраўняліпаход у Лівоніюда крыжовыхпаходаў упалесцінскуюзямлю.

Мінуласяяшчэ два гады,і побач з наўгародцаміі пскавічамінолацкія ратнікі, што разам звіцяблянаміскладалі трацінуўсяго войска, насмерць стаялікаля ВаронінагаКаменя на Чудскімвозеры. ПасляЛядовага пабоішчаяны супольнагналі палонныхтэўтонаў даПскова, а адтульпа-вярнулі нарадзіму, у Полацк.

У той дарозе, каля вясёлыхвечаровыхвогнішчаў, старэйшыя векамдружыннікінеаднойчызгадвалі Валодшуі веры-лі, штокнязь бачыўусё з захмараныхвысяў і радуеццацяпер разамз імі.

Полацкіявоіны яшчэняраз святкаваліперамогу надза-хопнікаміз захаду. Разамз літоўцамі, латышамі іэстамі яныўшчэнт разбілікрыжакоў лявозера Дурбэў 1260годзе. Праз двагады палачанедаііамагліпскавічам інаўгародцампры-ступамузяць Юр'еў.Але гэта быліаіюшнія старонкігісторыі магутнайПолацкай дзяржавы.Пад Юр'еў нашыхнродкаў вадзіўужо не Рагвалодавіч, а літоўскікнязь Таўцівіл.

Надыходзіліновыя часы.Нараджаласяновая дзяржа-ва— Вялікаекняства Літоўскае.Першая паловаXIII стагоддзяадзначаназ'яўленнемдзвюх варожыхславянствусілаў: татараўна ўсходзе іТэўтонскагаордэна на захадзе.Паміж імі іпаднялася новаяеўрапейскаякраіна. Яестваральнымядром сталібеларускіяі балцкія землі, размешчаныяна сучаснымабшары Беларусі, яе моваю—старабеларуская, яе гербам—старажытныбеларускісімвал «Пагоня».

Дзяржавахутка раслаі рабіласяагульным домамнекалькіхнародаў. Першаенайменне княства— Літоўскае— было ямуўжо цеснае, іафіцыйна янопачало называццаВялікім княствамЛітоўскім, Рускім і Жамойцкім.Геаграфічнаназва расшыфроўваеццатак: Літоўскае— гэтазаходні абшарБеларусі іпаўднёвы ўсходсённяшняйЛітоўскайрэспублікі(Летувы); Рускае— усходняячастка беларускіхі ўкраінскіяземлі; Жамойцкае— Жамайція, або Жмудзь, захад Летувы.

Усіх, хто жыўу Княстве (аскарочана— простаў Літве), незалежнаад нацыянальнасціў сярэднявеччызвычайна на-зываліпа дзяржаве.Для Масковііі ў XIV,і ў XVIIстагод-дзяхжыхары Беларусібылі літоўцаміабо ліцвінамі.(У ра сейскіхдакументахчасам трапляеццаі такое: «полякнФедь-ка да Матюшкада МнкнткаМатвеевы детаМнкулаевы нзПолодцку».) Такзвалі полацкіхабо менскіхкупцоў, ліцвіна-мідля ўсходніхсуседзяў быліФранцішакСкарына і ягоныпаслядоўнікПятро Мсціславец.Войска, штоняраз прыходзі-ланад сцены Масквыі часта на 9/10складаласяз беларусаў, расейскіялетанісы таксаманазывалі літоўскім.3 тае самаепрычыны жыхарыМаскоўскайРусі былі дляпродкаў мас-кавітамі, а пазней маскалямі.

Прыняццехрысціянства.Хрысціянстваі асвета.

Цiкава, што, сеўшы ўКіеве, Уладзімірвыбраў з мноствапаганскіх багоўшэсць галоўных.Але вось стодПе-руна, як звычайнаебервяно, паплыўда дняпроўскіхпарогаў, а ракўУладзімірКраснае Сонейказрабіў велізарнаюкупеллю. Сагнанымна бераг кіянамкнязь кінуўпагрозлі-вае:“Хто не са мною, той супрацьмяне”. Баючысясуровай карыза непаслушэнства, паганцы заходзіліпа шыю ў вадуі вярталісяўжо хрысціянамі.Наўгародцаў, як сведчацьлетапісы, кіеўскіяваяводы Дабрыняі Пуцята хрысцілі«агнём і мячом».Прыход новаеверы ў беларускіТураў таксамастаўся надзеяюдраматычнай: нездарма тамдагэтуль жывепаданне пракаменныя крыжы, шго прыплыліз Кіева і афарбаваліПрыпяць крывёю.А як прынялаХрыстовую веруПолацкая зямля?

Афіцыйныягісторыкініколі нічогапэўнага неказалі— маўляў, гэта часткаКіеўскай Русі, таму ўсё былотут, як у сталіцыці, у горшымразе, як у Ноўгарадзе.Аднак звестакпра тое, якхрысціласянаша княства, мы не знойдземні ў адным звядомых сённялетапісаў.Няхай Полацкілетапіс незахаваўся, але, калі б кіеўскіядружыннікіўчынілі наберагах Дзвіныкрывавы гвалт, гэта абавязковаадзначылі біншыя летапісцы.

Ва УладзіміраСвятаславічаўжо не былодастатковайсілы, каб хрысціцьпалачанаўпрымусова.Княства няўхільнаадраджала сваюсамастойнасць.Яго валадары- нашчадкіРагнеды не меліпатрэбы сцвярджацьсваю ўладупераводам ухрысціянстваадразу ўсіхжыхароў, якзрабіў у Ноўгарадзекнязь Уладзімір.

Паганстванесла ў сабешмат светлага, такога, ад чагочалавеку нялёгкаадмовіцца.Полацкія князі, разумеючы гэта, тым не менш нехацелі бачыцьсваю зямлюпаганскаювыспаю сяродхрысціянскайЕўропы. Яныцвяроза ацэньваліперавагі, якіядавала дзяржавеі яе народуновая вера.Таму Полацкпрыняў яе ісгірыяў мірнамупашырэннюХрыстовагавучэння на ўсімкрывіцкімабшары.

Ужо ў992 годзебыла ўтворанаПолацкая епархія.Сёй-той з нашыхпродкаў могнадзець крыжяшчэ у час паходаўна хрысціянскуюВізантыю. Некаторыягісторыкімяркуюць, штохрысціянінамбыў князь Рагвалод.Магчыма, у Полацкуўзнік і першыва ўсходніхславянаў манастыр.Дапусціць гэтадазваляескандынаўская«Сага пра хрышчэнне», дзе апавядаеццапра падзеі Хстагоддзя.Герой сагі, прылічаны паслясмерці да святыхТорвальд Вандроўнік, хрысціў Ісландыю, адкуль выправіўсяў Ерусалім.Заслужыўшывялікую пашануў канстанцінопальскагапатрыярха, паломнік вяртаўсяна радзіму празусходнеславянскіяземлі.

У «Русіі»ён заснаваўманастыр ІаанаХрысціцеля, у дарозе сканаўі быў пахаваны«ў высокай гарыкаля царквысвятога Іаана, непадалёкуПолацка». Высокуюгару знайсціў По-лацку няцяжка.Быў тут і згаданыў гістарычныхдакументахстаражытныманастыр угонар ІаанаХрысціцеля.

Няма ніякіхдоказаў, штоПолацкая зямляпрымала хростад Кіева. Затоеёсць багатаіншых сведчанняў.Аўтар «Аповесцімінулых часоў»піша, што ў1007 годзе ўПолацку «перанесенысвятыя ў святуюБагародзіцу».Першыя кіеўскіясвятыя Барысі Глеб з'явяццаадно праз колькігадоў, а пера-нясуцьіх у царкву, яксведчыць тойсамы летапісецНестар, у1072 годзе.Хто ж тады тыятаямнічыяполацкія святыя? Самае верагоднае, што пакутніцаРагнеда-Анастасіяды яе сын Ізяслаў.

Як бы ні хацеласякамусьці аб'явіцьхрысціцелемкрывіцкае зямлікіеўскага князяУладзіміра, новая верапрыйшла ў княстванепасрэдназ Візантыі.

Нягледзячына тое, што царкваабвяшчалавялікім грэхамне толькі размовупра паганства, але і думкі праяго, хрысціянствана нашай зямліяшчэ велымідоўга мірнасуіснаваласа старымсветаўспрыманнем.Паганцамі ўдушы заставалісяі простыя людзі,і некаторыяз вялікіх полацкіхкнязёў.

Нават уXVII стагоддзіправаслаўныябагасловы забурэннемпісалі: «Шануюцьстарых бажкоўЛеля і Палеляі агідныя Богуіхнія імёныкрычаць наігрышчах. Славяцьна вяселляхі матку іх Ладу,і гэтага хрысціянамсцерагчысятрэба, каб унікнуцькары Божай.IнячысцікаКупалу сла-вяць, асабліва пераднараджэннемІаана Хрысціцеля.Хлоп-цы і дзяўчатызвіваюць сабевянкі з некаторыхтраў і ўскла-даюцьіх на галовыі па вадзе пускаюць, забыўшыся праімя Госпаданашага.1 агоньраскладаюцьна тым д'яблавымігрышчы, і скачуцьпраз яго, і карагодывакол яго водзяць,і шмат чагоіншага на тыхігрышчах учыняюць, пра што і пісацьнепрыстойна.1 на святаНараджэнняХрыстовагаславяць нячысцікаКаляду, і ўсёгэта спакусыд'яблавы. Есцьі такія, штотвары свае іўсю і'ожасцьчалавечую, напада-бенстваБожае створаную, хаваюць падмаскамі, над'яблаў узорзробленымі,і тым як быццамБога нашагадакараюць, пагарджаючыстварэннемрук ягоных».Гэтыя словымаюць непасрэднаедачыненне даПолаччыны, дзекарані паганскаеверы былі асабліваглыбокія.

УладзімірКраснае Сонейкапасля хрышчэнняпражыў яшчэамаль трыццацьгадоў.

Полацкаязямля прынялахрысціянствада яго афіцыйнагападзелу назаходнюю іўсходнюю плыніў 1054годзе. Хрысціўшысяпаводле грэцкагаабраду, нашыпродкі не адчуваліварожасці іда вернікаў-лацінцаў.У часы Еўфрасінніў Полацкімкнястве пашыралісяжыціі рымскіхсвятых. Асаб-лівуюпапулярнасцьмеў жыццяпісАляксея чалавекаБожа-га. «Родамрымлянін» быўадзін з першыхбеларускіхсвятых МеркурыСмаленскі.Высакародныдух павагі далюдзей іншаеверы палачанезахаваюць напрацягу стагоддзяў.