Реферат: Святы и абрады беларусау

Мiнiстерстваадукацыi РэспублiкiБеларусь

Кафедрабеларускаймовы

Рэфератпа тэме:

Выканаластудэнтка

I курса I групыХТ i Т

Падута ВольгаВiктарауна.

Мiнск2000 г.

План.

1. Уводзiны.

2. Асноўная частка.

а) Агульнаячастка.

б) Дзяды, Купалле, Радзiны, Вяселле.

Заключэнне.

Абрады-сукупнасцьтрадыцыйныхумоўных дзеянняў, што сімвалічнавыражаюць ізамацоўваюцьадносіны людзейда прыроды іпаміж сабой,іх паводзеныў важных жыццёвыхсітуацыях, якіясістэматычнапаўтараюцца.Абрады — састаўнаячастка традыцыйна-бытавой культурынарода. Утрымліваюцьу сабе элементыпесеннага, харэаграфічнага, драматычнага, дэкаратыўна-прыкладногамастацтва.Зарадзілісяў першабытнымграмадстве, калі людзіімкнулісязаклінанняміўздзейнічацьна незразумелыяз'явы прыроды.

Абрады былізвязаны з гаспадарчайдзейнасцю, бытавымі ўмовамі, грамадскіміадносінаміі падзялялісяна каляндарна-вытворчыя(земляробчыя, паляўнічыя, жывёла гадоўчыя, рыбалоўныя), сямейна-бытавыя(вясельныя, радзіныя, пахавальныя), грамадскіяі царкоўныя.

Болыпасцьбеларускіхабрадаў старажытнагапаходжанняўзніклі наагульнайусходне-славянскайглебе. Старажытнаяабраднасцьляжыць у асновекалядавання, масленіцы, шчадравання, абрадаў купальскайночы і інш. Многіяабрады звязаныз культам продкаў(дзяды, радаўніца), расліннасці.

Асаблівасцьбеларускіхабрадаў — перапляценнеў іх аграрна-бытавых, язычніцкіхі хрысціянскіхэлементаў.Царква імкнуласязабараніцьнародныя абрадыабо прыстасавацьіх да патрэбрэлігійнагакульту, асобнымабрадам вяселля, радзін, пахаванняі інш… Надацьрэлігійнызмест. Абрадыў аснове сваёйзахавалі народнуюспецыфіку інацыянальныкаларыт, суправаджаемыяпеснямі, танцамі, замовамі, карагодамі, пераапрананнямі(каза, жораў, дзед і інш.). Уіх прысутнічаюцьэлементы тэатральнагадзеяння. 3 імізвязана сялянска-абрадаваяпаэзія.

3 цягамчасу абрадыстраціліпершапачатковаезначэнне, ролярэлігійныхэлементаў уіх паступовазмяншалася, яны пераходзіліў разрад гульняў, святочных забаўі захоўвалісяпераважна ўвёсцы.

Абрады зямельныя.Цыкал замацованныхзвычаямі ўмоўныхсімвалічныхдзеянняў, звязаныхз працоўнымгодам земляроба.Узніклі ў першабытнамграмадствеў перыяд развіццяземляробства.У сувязі з пастаяннайпаўторнасцюсельскагаспадарчыхработ і прыстасованасцюіх да пэўныхдат або перыядаўземляробчыяабрады прынятаназывацькаляндарнымі.Падзяляюццана зімовыя — звязаны сасвяткаваннемкаляд, масленіцы, грамніц; вясновыя- гуканне вясны, першы выхаду поле; летнія- звязаны сасвяткаваннемкупалля, зажынак, дажынак; восеньскія- са святкаваннемспаса, багача, пакроваў. Янынапоўненыпеснямі, танцамі, шуткамі. Народныятрадыцыі надаваліім сваеасаблівыкаларыт інацыянальнуюспецывіку.

Многія элементыў земляробчыхабрадах страціліранейшае значэнне, бо менш звязаныз вытворчыміпрацэсамі, элементы міфалогііператварылісяў сімвалы, характэрныядля гульняў.Новы змест іновае афармленненабылі традыцыйныянародныя абрадыпачатку і заканчэннявеснавых палявыхработ. На зменутрадыцыйнаймасленіцыпрыйшлі Святазімы, Праводзінызімы.

Святы — сукупнасцьзвычаяў і абрадаў.Узніклі ў першабытнамграмадстве.Былі звязаныз каляндарным(гуканне выясны, грамніцы) цізямельныміцыкламі. Падзяляюццана рэлігійныя, сінкрэтычныяі безрэлігійныя.Рэлігійныясвяты — царкоўныя, у прыватрасціхрысціянскія(раство Хрыстова).Сінкрэтычнымісвятамі (мелірэлігійныяі безрэлігійныяэлементы) былітрадыцыйныякаляндарнаянародныя святы(каляды, масленіца, купалле і інш.).Да безрэлігійнайчасткі народныхсвят належылішматлікіягульні, асаблівана каляды, масленіцу, купалле. У часнародных святспявалі народна-каляндарныяі сямейныяпесні, выконвалітворы народнайхарэаграфіі.У народна-каляндарныхсвятах, асабліваў калядах, ёсцьэлемент Народнагатэатра, а рэлігійныяэлементы звязаныса старажытнаабрадавымідзеяннямі.Значная часткарэлігійныхэлементаўз'явілася падуплывам царквы, якая да народныхсвят прымыкоўвалахрысціянскія(да каляд раствоХрыстова, давалачобнагасвята — Вялікдзень, да купалля — свята ІаанаПрадцеча). Удругой палове19 ст.- пачатку20 ст. роля рэлігійныхэлементаў ународных святахпаступовазмяншалася.Некаторыя зіх, асаблівастарыя абрадавыядзеянні, сталібезрэлігійнымітэатралізаванымідзеяннямі, святочнайзабавай.

Сказаўшы, што такое святыі абрады я перахаджуда агульнагаагляду святі абрадаў беларусаўякія найбольшбылі распаўсюджанына Беларусіі іх невялікайхарактарыстыкі.

Стрэчаннеці грамніцы — гуканне вясны.Гэтае святаўвабрала ў сябевобраз зімыі лета ў песенныхгуртах, якіяспрачаюццапаміж сабойпеснямі.

Масленка.Святкуеццана восьмы дзеньперад Вялікаднем.Гэта святапачыналісязапускі, якіязаканчвалікалядны мясаед.

Гуканневясны.Гэтае святахарактэрнадля УсходнейБеларусі. Які масленкавыяабрады песніі карагодыадбывалісяна горках, ботак было бліжэйда неба. Кульмінацыягэтага святадасягалася7 красавіка, калі адбывалісянепасрэднарытуальныядзеянні іпрацягвалісяда таго моманту, як узаруцьполе.

Саракі.Свята прыпадаена 22 сакавіка.Яно адзначаедзень веснавогораўнадзенства.3 гэтым святамканчатковапрыходзіцьвясна.

Камаедзіца.Гэтае святапрыйшло з глыбокайстаражытнасці.Адзначаеццаперад Звесткаваннем.На гэта святапакланялісямядзведзю.

Вялікдзень.Гэтае святалічыцца найвялікшымкаляндарнымсвятам. Яноскладае выключнуюадметнасць, самабытнасцьбеларускагаабрадава-святочнагакаляндара.Нагэта святасутракалі НовыГод па сонечнамукалендару.Святкаваласяў дзень вяснавогараўнадзенства.Потым сталаперасоўнымад 4 красавікада 8 мая. Апошняянядзеля перадсвятам былаВербная нядзеля.У царкву заносілігалінкі вярбы, якія асвяшчалісвятой вадой.Потым прынасілідамоў і з'ядаліпа аднаму пухірку, каб абараніццаад маланкі, арэшткі вярбызахоўвалі данаступнайВербніцы.

НаўскіВялікдзнь.Адзначаўсяў чысты чацвер, як часткаагульнакаляндарнайтрадыцыі ўшанаваннядзядоў. Гэтаесвята большвядома падназвай Радауніцасвята ўшанаванняпамерлых.

Юр'я.Свята адзначалася5 траўня. На імушаноўвалісімвал парадку, вясны, росквітупрыроды. Налузе дзяўчатывыбіралі самуюпрыгожую, апраналіяе русалкайі надзяваліёй вянок, вадзілівакол яе карагодыі спявалі. Нагэтае святаіснуе шматпрыказак, прыкмет.Вось адна зіх:" Як дожджна Юр'я, то будзехлеб у дурня."

Пахаваннестралы.У аснове гэтагасвята ляжыцьахоўная магіяад маланкі.Цягнецца адВялікадня даУшесця. На гэтаесвята водзяцьпесні, карагоды, якія абараняюцьад маланкі.

Зялёныясвяткі.Свята найвышейшагаросквіту прыроды.Вядома падназвай Сёмухі, Тройцы. Святкуеццагэтае святана семым і восьмымтыдні пасляВялікадня.Гэтае святаз'яўляеццагімнам маці-прыродзе.

Купалле.Святкуеццаз 6 на 7 ліпеня.Гэтае святанасычана прыгожыміязычніцкімізвычаямі ісвяткуеццаў гонар летнягасонца звароту.Сутнасць гэтагасвята засталасянекранутайда нашых дзён.Увасабленнембылі ачышчальныявогнішчы, ачалавечанывобраз жанчыныКупалы і наватяго дочкі.

Жніво.Гэтае святаз'яўляеццасамым працяглымкомплексамрытуалаў. Пачыналасвяткаваццаад 12 ліпеня да27 верасня. Жніўныяабрады складаліаснову самайцяжкай працоўнайдзеі.

Жаніцьбакоміна.Гэтае святабыло ўведзенаяшчэ ПятромI. Прыпадалаяно на 13-14 верасня.Па гэтаму святусустракаліНовы год восенню.

Пакровы.Адзначалісыад 14 кастрычнікада 27 кастрычніка.На гэтае святаразмярковывалісядні паміж дзяўчатамі, а 27 кастрычнікапа надвор'юмеркавалі абхарактарыбудучай жонкі,і называлі гэтычас Дзівочымлетам. На гэтаесвята ў прыродзеадбываўсяпераломнымомант ад летада зімы. «ПрыйшлаПакрова і пытае, ці да зімы гатова.»Пачынаючы згэтага свята, моладзь пачыналазбірацца навячоркі, а хатніясправы спраўлялісяз песнямі.

Дзяды.Кожны дзеньтыдня меў сваёзначэнне. Таксубота мелабыць днём ушанаваннядзядоў, усіхпамерлых. Угэты дзенькожны павіненбыў успомніцьлепшыя рысыпрашчураў, аддаць ім належнуюпавагу.

Зімовыясвяткі. Пачыналісяпосля постнайкуцці (6 студзеня)і завяршалісяда Вадахрышча(19 студзеня). Нагэтае святаадбывалісясапраўдныятэатралізаваныябеларускіянародныякарнавалы.Пачыналісязімовыя святкіз Каляд (7 студзеня), якія былі ўгонар зімовагосонцазваротуі каляднагамесаеду пасляПіліпаўскагапосту. На гэтыязычніцкі абраднаслаіваласяхрысціянскаесвята нараджэннеХрыстова- святаРаства. Неад'емнымрытуалам з'яўляеццаўшанаваннепродкаў-дзядоў.Гэтаму прысвячалітры ўрачыста-шанавальныякуцці:

перадкаляднаяпосная, багатая-шчодрая і вадзяная.Гэтая дзеяцягнулася ад25 снежня да 2студзеня.

Зрабіўшыагульны аглядбеларускіхсвят, я перахаджуда больш дэтальнагаразгляда некаторыхсвят і абрадаўбеларусаў, кабпаказаць чымжылі нашыяпродкі раней, а таксама прыгажосцьнашай культуры.

КУПАЛЛЕ.

РаскладацьКупалу пачынаюцьз ранку 6 чэрвеня: хлопцы запасаліпаліва, збіраліпа вёсцы старыярэчы, сухоеламачча, якоезасталося ззялёных святак, бо спальваючыгэта, быццамможна быладагадзіцьпродкам. Лічылася, што ў гэты часпрыходзіцькаляндарнаявяршыня росквітупрыроды, бохутка прыйдзеПятрок. Алегэтае святавызывала ісамую актыўнуюдзейнасцьварожых чалавекусіл.Але дзядыі спрыяльныясілы прыроды, часцей за ўсёў выглядзекупальскіхзёлак, дапамагалілюдзям пазбегнуцьзлой сілы. ПерадКупаллем дзяўчатыішлі збірацьвасількі, руты, купаленку іспявалі песні.Гэта павіннабыло перадацьзбіральніцамцудадзейнуюкупальскуюсілу зёлак.

Першым рытуаламКупалля былоўрачыстаезапрашэннена свята. Гэтаезапрашэннепраходзілаз дапамогайпесень. 3 гэтыміпеснямі і карагодаміабыходзіліхаты, запрашаючыда свята. У часабыхода кідалівянкі на стрэхіхат нежанатыххлопцаў і незамужныхдзяўчат. Потымз музыкай ітанцамі карагодамікупальскі гуртначале з Купалайвыходзіў з сялапад песню. Затымграмада падыходзілада месца дзебыло раскладзенавогнішча, якоезаўсёды былона высокіммесцы ля ракіці возера. Каліўсе збіралісяпачыналасяздабыванне«жывога » агню, трэннем дрэвааб дрэва.

Усю ноч гучаліпесні, вадзілісякарагоды, гульні, скакалі празвогнішча, кабачысціцца адзлых сіл іасцярагчысяад іх, спальвалііх антрапаморфнуювыяву. А ў гонарсонца на шастахабо спускаючыз гары падпальваліпрасмаленаекола.

Ля вогнішчачаставалісяабрадавымістравамі (яечняй), варажылі, плялівянкі. Потымна словы «Ляці, ляці вяночак, лаві, лаві дружочак»кідалі на вадувянкі і варажыліпа іх руху. Часамвянкі кідаліпраз вогнішча.Калі ён пападаеда дзяўчыны, тая кідала ягоў адказ насімвалічнаезапрашеннеразам пераскочыцьпраз агонь.Калі вянокпападаў дахлопца, ён павіненяго разарвацьабо кінуцьназад.

Пасляскокаў празвогнішча параміішлі шукацьпапараць кветку, якая распускаласяраз за год івяртала чалавекада адзінстваз прыродай: уладальнікпачынаў разумецьшум дрэў, размовужывёл, птушак.Але здабыцьпапараць кветкувельмі цяжка, бо яе сцярагуцьзлыя сілы. Алебез праблеміх збірае добрыкупалаўскідзядок у кошыкі калі сустрэнішсяз ім, трэба паслацьбелы абрус кудыён кіне кветку.Трэба як магахутчэй схавацьяе пад скурудалоні, разрэзаўшыяе. Заканчваласясвята ля ракі.Там назіраліза гульнёйсонца на паверхнівады.За гэтымтрэба былоназіраць абопрыжмураўшывочы, або немаргаючы. Кабпаглядзецьна тое як гуляесонца малыядзеці прачыналіся, як мага ранейі беглі на раку.3 асвечанайзелені вілівянкі і захоўвалііх як сродаксупраць нашэсцязлой сілы. Лічыцца, што ў гэты дзеньздзейсняеццапераварот усвеце, цяпербыццам ходзіцьпа зямлі духіі ведзьмы. Потымдзяўчаты ўвянках станавілісяўперамешкуз хлопцамі, ствараючыкарагод, і спяваліпесню, у якойусхвалялівартасці адныххлопцаў і недахопыдругіх. Затымз карагодавыходзіладзяўчына ізакрывала сабетвар чубром, кланілася ваўсе бакі і выбіралахлопца да пары, які здымаў зяе покрыў іпавязваў сабецераз плячоабо рукаў, аўдзельнікікарагода спявалі.

ВЯЛІКДЗЕНЬ.

Адным з урачыстыхнародных святаўвясеннягацыклаў быўВялікдзень.Рыхтаваццада яго пачыналізагадзя, яшчэў перыяд вялікагаці вялікоднагапосту. Апошнітыдзень велікоднагапосту называўсячысты:

чысты панядзелак, чысты аўторак, чыстая серада.У чысты чацверг, да ўсходу сонца, старалісяпамыцца ў лазніці хаця б укарыце-начоўках, балеі.

Лічылі, наогул, што чысты, ці«страсны „тыдзень быўчасам разгулунячыстай сілы.Увесь жа тыдзеньстаранна рыхтавалісяда свята: мылісталы, скамейкі, лавы, вокны, дзверы. Бяліліпеч, а то і сцены.Выскаблівалі, вымывалі падлогу(калі яна былаў хаце), вытрасалісеннікі, перамываліхатнія начынне, посуд.

Да дня Вялікадняварылі, пяклі, смажылі розныястравы: булкі, пірагі, каўбасы, сала, фарбаваліі варылі яйкі.Рытуальнайстравай з'яўляласячырвонае яйка, асвянцонаеў царкве цікасцёле. Пісанківялакагараспаўсюджанняна тэрыторыіБеларусі немелі.

НапярэдадніПасхі, ці Вялікадня, у лубку-сявенькускладвалі саму“пасху», цівелікоднуюбулку ці пірог, а то і боханчорнага хлеба, чырвоныя яйкі.У царкве цікасцеле адбываласяпышнае ўрачыстаебогаслужэнне.Гэтай пышнасцюдухавенстваімкнуласяпрыцягнуцьмасы веруючыхда царквы цікасцёла.

Пасля заканчэнняўсяночнайпачыналасяасвячэннепрынесеныхястваў. 3 царквыці касцелавярталіся якмага хутчэй, бо, згодна народнымпавер'ям, хтораней пачнеразгаўляцца, таму будзе ўгэтым годзеўдача ў ягосправах і добраездароўе.

Урачыстаесвяточнаеснеданне пачыналасяз чырвонагаасвянцонагаяйка. Кожныз'ядаў сваюдолю яйка сасвянцонай соллюі прымаўся засыр, тварог сасмятанай, салавонджанае, смажанае мяса, каўбасу, пірагі.Наядаліся прыгэтым да адвалу.

Скончыўшыразгаўленне, старыя ў домеклаліся спаць, а малодшыябралі чырвоныяяйкі і адпраўлялісяна вуліцу гуляцьу «біткі». Туканкігэтыя прадаўжалісяамаль увесьтыдзень. У гэтыядні качалісяна арэлях, каталіяйкі па жолыбеці «лубку».

Трэба адзначыць, што яйка ў велікоднайабраднасцізаймала асобнаемесца. Яно з'яўляласясімвалам жыцця, сонца, вясенняйабуджанайпрыроды. Фарбаваннеяек, выпяканнепірагоў існавалава ўсходніхславян і іншыхнародаў яшчэзадоўга дапрыняццяхрысціянства.Так, у раскапаныхкурганах авараў, якія даціруюццаIV векам н.э., археолагізнаходзяцьшалупіннефарбаваныхяек, у той часяк святкаваннеВялікадняафіцыйна зацверджанахрысціянскайцарквой толькіў 526 годзе.

Адной з асаблівасцейбеларускагаВялікадняз'яўляеццахаджэнне валачобнікаўу ноч з першагана другі дзень, Валачобніцтва, апрача Беларусі, сустракаеццатолькі ва ўсходніхраенах Польшчыды дзе-нідзеў сербаў.

Валачобніцтвана тэрыторыіБеларусі большраспаўсюджанаў яе цэнтральнайі паўночна-заходняйчасцы, амальне сустракаеццаяно на Палессі.

У некаторыхмесцах жанчыныхадзілі пецьасобна ад мужчын.Мужчыны часцейхадзілі спявацьна другі дзеньВялікадня.

Валачобныяпесні выконвалісятолькі ў першыядні Вялікадняпад акампаніментскрыпкі, радзей- гармоніка. Упеснях «валачобным» называеццасам падарунак, які дарылівалачобнікамза іх веншавальныяпесні. Звычайнаяны веншавалігаспадароўхаты са святам, жадалі ім здароўя, прыбытку скаціны, добрага ўраджаюна полі.

Аграрныядахрысціянскіяэлементы ўВялікадніяскрава відацьне толькі ўпамінавенняхнябожчыкаўу першы ці другітыдзень, а і ўрытуальныхакрапленняхвадою скаціны, жылля, гаспадарчыхпабудоў.

Як вядома, Пасха, ці Вялікдзень- старадаўняесвята жывелаводаў.Пазней яноператварыласяў земляробчае, час правядзенняякога вылічваеццапа месяцавымкалендары.Вялікдзеньзаўсёды бываеўслед за вясеннімраўнадзенствам.

Песні валачобныя- гэта гімннаступаючайвясне, сонцу, цяплу. Яны, відавочна, зарадзілісянезалежна адкалядаў і сталіўнікальнайз'явай.

Характэрна, што асвянцоныяна Вялікдзеньхлеб, соль, які косці адвелікоднагастала, шалупіннеад яек ці самівелікодныяяйкі выкарыстоўвалісяў земляробчайпрацы, косціад велікоднагазастолля збіраліі закапваліна ніве, кабпасевы не пацярпеліад градабіцця.Скарынкі хлебавыкарыстоўваліпры першымвыхадзе насяўбу зерняных, пры выганескаціны ў полеі г. д.

У шэрагураёнаў БеларусіВялікдзеньбыў і памінальнымднём. У першыдзень яго ішліна могілкі ікачалі на магілахвелікодныяяйкі, у іншыхмесцах там жаі частаваліся, пакідаючытрошкі гарэлкіі закускі нябожчыкам.У каталікоўбыў распаўсюджанызвычай хадзіцьна магілы напяты дзеньВялікадня.

Чацвертыдзень Вялікадняў шэрагу месцадзначалі якградавую сераду.Гэты дзеньназывалі яшчэлядовым. У гэтыдзень у царквеставілі свечкіад граду.

У заходніхраёнах Беларусісвечкі на магілынасілі яшчэў дзень грамніц, а найчасцей- у дзень усіхсвятых — першагалістапада пановаму стылю, аднак на могілкахне частавалісяі нічога з ядыне пакідалі.А ў большасціж раёнаў БеларусіВялікдзеньмертвых якраней, так іцяпер адзначаюцьу аўторак, радзей- у панядзелак.Гэта так называемаяРадаўніца, ціРадуніца.

Такім чынам, Вялікдзень, ці Пасха — старажытнаесвята жывелаводаў, пазней-земляробаў, язычніцкаяаснова якогане выклікаесумнення.

дзяды.

«Прыхадзіце, дзяды-радзіцелі,і старыя, і малыя,

хто на гэтайсялібе жываў, хлеба-соліждаў.

Прыхадзіце, дзяды-радзіцелі, к свайму сталу,

к нашамупрыпечку, хлеба-солізасылайце,

каб было чымдушы памінацьгод ад году,

век ад веку.»

Дзяды — гэтагуманны памінальныабрад, якімбеларускі народспрадвекуўшаноўваўпамяць намёрлыхпродкаў. Адбывалісяяны ў асноўныму суботу, напярэдадніЗмітравагадня. Дзяды — сваеасаблівыабрад, некаліён падмацоўваўсявераю, нібытадуша нябожчыкасыходзіць ўгэты дзень назямлю. Восьчаму да сустрэчыДзядоў стараннарыхтаваліся: мужчыны прыбіраліпанадворак, жанчыны завіхоўвалісяў хаце, як перадпрыняццемдарагіх гасцей.Праціралі ізавешваліновымі ручнікаміабразы. Рабіласягэта дзелятаго, каб паказацьпродкам, наколькідбала падтрымліваеццанашчадкаміпарадак у гаспадарцы.

На могілкіішлі ўсей сям'ёй.Успаміналіпамёрлых сваякоў, маліліся, амальнад кожнаймагілай, галасіліжанчыны, прыпаўшытварам да насыпу, звяртаючысяда нябожчыкаяк да жывога.Калі вярталісядадому, то пачыналіпамінальнуювячэру.

Стол на Дзядыахопліваў ледзьне ўсю нацыянальнуюкухню. Разамз абавязковымірытуальнымістравамі гатаваліласункі якіябылі асаблівалюбімыя ў памёрлыхсваякоў. Пачыналівячэру часцейза ўсё тады, калі надыходзіўчас запальвацьагонь. Апраналісяпа-святочнаму, засцілалі столбелым абрусам.Гаспадар хатыці старэйшыў сям'і, запаліўшысвечку, прымацоўваўяе каля абразоўці ставіў настол і чытаўмалітву. У народзепадрымліваеццавера, што душыпродкаў нябочнапрысутнічауцьу хаце, для іхпроста на стол, на акно ў асобнуюпасудзіну ўсамым пачаткуадліваеццагарэлка іадкладваеццаад кожнай стравы.

Як і на звычайныхпамінках, стоявельмі частапачыналі зкуцці. Потымгаспадар падымаўчарку, памінаўнябожчыкаў, жадаў жывымпрыждаць наступныхДзядоў. Застоллепраходзілава ўспамінахпамершых добрымсловам, і добрымсловам старалісягаварыць толькіна сумныя тэмы.Сядзелі засталом доўга.Гаварылі: «Трэбаі паплакаць,і пашкадавацьпакойнічкаў, то яны нас незабудуць». Стол, як правіла, пакідалі непрыбранным- для падмацаваннясіл памёршых, толькі засцілаліяго зверхуабрусам. Такадзначаліся«Дзяды» ранейі зараз.

НАРАДЖЭННЕ1 ХРЭСБІНЫ ДЗІЦЯЦІ.

Пры набліжэнніродаў жанчынаімкнулася, кабпра гэта ведаліяк мага меншлюдзей. Каліў гаспадарцымелася іншаябудына, то жанчынаішла туды. Калісвабоднайбудыны не было, то роды праходзіліў хаце. На гэтычас муж выправаджваўусіх з хаты.Даваў ім работуі наказваўхутка не вяртаццададому. Рабілісязахады, каб пранаступленнеродаў не даведалісядзяўчаты. Каліж здараласятакая неспадзёўкадзяўчына ўваходзілаў хату ў часродаў, яна павіннабыла расплясцікасу, набрацьу рот вады ідаць парадзісевыпіць са свайгороту — інакшроды пройдуцьвельмі цяжкаі ўсе абвінавацяцьу гэтым дзяўчыну.

Роды адбывалісяўзімку ў хыце, улетку — у выраўнях, хлявах, гумнах.Бывала, што ўчас родаў родзініцазвярталасяў хату сваіхбацькоў і тамжыла пасляродаў шэсць-восемдзён. Да парадзіхізвалі бабку-павітуху, па якую ішоўмуж або замужнаяжанчына. Адпраўляючысяда павітухі, адразалі акрайчыкхлеба, пасыпаліяго соллю ібралі з сабой.Па прыходзеда бабкі-павітухігаварылі: «Хадзі, бабулічка, кнам. Нешта нашаймаладусі нядужа ладнадзелаецца.»Накіроўваючысяда парадзіхі, бабка бралаз сабой пірогабо кавалачакхлеба. Бабкавыконвала якрацыянальныязаходы да парадзіхітак выкарыстоўвалаі розныя магічныяпрыёмы. Нарадзіўшыгасядзіцяці бабканіколі не бралаголымі рукамі, а замотвалаў старое адзенне, каб яно паслядзіцяці жылоў багацці. Потымбабка перавязвалапупавіну пасмачкайчыстага лёнуці суравайніткай. Пупавінупераразаліхлопчыку насякеры, нажы, дубовай карыці кавалачкухлеба, малатку.Дзяўчынцыпераразаліна грэбне, верацяне, нітках, кружках, на нажніцах.Усе гэтыя прадметывызначалібудучыю працудзяцей. Пупавінаадвальваласяна чацверты-пятыдзень, і маціхавала яе ўкуфар ці запіхвалаў дзірку, якаябыла прасвідраванадля гэтай мэтыў сцяне хаты.Калі дзіцяцеспаўняласясем гадоў, ямудавалі вузельчыкз пупавінайразвязаць, каб«развязацьсвой розум».

Першае купаннетаксама былоабрадам. Прыпершым купаннідзіця ляжалатварам на захадці поўнач, а ўваду клаліякія-небудзьпрадметы. Існавалапавер'е: калідзіцяце пасляпершага купанняпакласці направы бок, тояно ў далейшымжыцці будзеўсё рабіцьправай рукойі наадварот.Існавала сістэмаварожбаў аббудучым лёседзіцяці ў залежнасціад яго днянараджэння: панядзелак- родзіцца няўмека, аўторак — нараджаюццапрацавітыялюдзі, серада- неакрэсленылёс, чацверг- будзе шанцаваць, але хуткаясмерць, пятніца- лайдак, злодзей, субота — шчаслівымі, удачлівамі, нядзеля — самыяшчаслівыялюдзі, якіхчакае шанцаваннеі поспех.

Бабка прыкупанні давалаімя, а святаряк правілапагаджаўся.Светару несліпадарунак, кабён назваў дзіця.Звычайна святардаваў імя дзіцяпа каляндару.

Пасля нараджэннядзіця ўсе жанчыныпавіны былінаведаць роджаніцу, акрамя цяжарных, а тая што ішлаў адведку абавязковапавінна быліпаляжаць уложку.

Хрэсбіныімкнулісяадсвяткавацьў дзень царкоўнагахрышчэння. Беззапрашенняна гэтую ўрачыстасцьніхто не прыходзіў.Хрэсбіны ўключаліў сябе агульнаечаставанне.Усе жанчыны, што ішлі нахрэсбіны несліз сабой прадукты.

Спецыяльнайабрадавайстравай нахрэсбінахз'яўляласябабіна каша, якую гатавалапавітуха, абохросная бабка.Для гэтай стравыкуплялі навыгаршок, якіпотым разбівалі.У час падзелукашы, якая амальзаўсёды заставаласяза кумам, прыходзіўбусел, які віншаваўбацькоў і прыносіўляльку (калыску).На хрэсбінахзаўсёды прысутнічаліпесні, якіябылі пранізанымалітвамі залепшую долюдзіця. Бабінукашу хутказ'ядалі, кабдзіця пачалохутчэй гаварыцьі хадзіць. Вялікаезначэнне меўабмен падарункаміпаміж парадзіхайі кумамі ібабкай-павітухай.Як правілапарадзіседаравалі ручнік, абрус, хустку.Для бабкі ікумоў наміткі.Затым бабкарабіла магічныядзеянні, каблёс дзіця быўшчаслівы, пасляякіх быў рытуальнытанец.

Да найбольшважных падзей, што суправаджалісяабрадывымідзеяннямі ізавяршалісімвалічнаедалученненавароджанагада сям'і і грамадыадносіліся: ачышчэннедзіцяці пасляцаркоўнагапамазання, з'яўленне першагазуба, першыякрокі і першыепастрыжэнне.Пакуль збіралісягосці дзіцяцікупалі. Такадбываласяачышчэнне. Длягэтага абрадаіснавала асабістаясумесь з вады, аўса і хмелю.Пры ачышчэннідзіця ставіліна ножкі, а наяго галавуклалі абаранкі.Купала дзіцябабка-павітуха, прычым дзіцябыло ў начоўках.Гэтай сумяссюмылі твар усіх, хто быў у гасцяхі выцяраліручніком. Пасляачышчэння вадувылівалі умесца дзе ніхтоне хадзіў ікуды не заглядаласонца і месяц.Увесь гэтыабрад адбываўсяна трэці дзеньпасля хрышчэння.Звячаі і абрадыячышчэннянавароджанагазавяршаліхрэсбінныяўрачыстасці.

Радзінаяабраднасць, як у цэлым усятрадыцыйнаянародная абраднасцьзведала на сабенегатыўны ўплыўсталінска-брэжнеўскайпаліткі, штопрывяло даглыбокагакрызісу беларускайнацыянальнайкультуры.

Другі момантзнікненне — знішчэннесялянства яккласа.

Трэці — агульнынізкі культурныўзровень, вялізарныразрыў паміжштодзеннымпобытам, масавайкультурайжыхароў рэспублікі, з аднаго бокуі здабыткамібеларускайнацыянальнайкультуры, распрацаванайлітаратарамі, навукоўцамі, мастакамі — здругога.

ВЯСЕЛЛЕ.

Калі хлопцуі дзяўчынепрыйшоў часжаніцца і янынезнаёмы паміжсабой, іх родзічынаймаюць свахуці сваццю длязнаёмствамаладых. Свахазвычайна бываежанчына, якаяумее ўгаварыцьмаладых абзаключэнніпаміж імі шлюбу.Пасля згодымаладых бацькімаладога пасылаюцьда маладойсватоў (бываеі так, што маладаяне дае згодына шлюб з гэтымхлопцам, а бацькіхлопца і дзяўчынызгодны на іхшлюб па ранейшайдагаворанасціпаміж сабой).

Для сватаўствабацькі жаніхаразам з сваімсынам пасылаюцьда бацькоўнявесты свата(сваццю). Сватамз'яўляеццамужчына, якідобра ведаежаніха 1 можаяго добра расхваліцьнявесце, кабяна дала згодуна шлюб.

Сваты, зайшоўшыў хату да бацькоўнявесты, звычайнане гаворацьпрама аб іхмэце прыходу.Яны прадстаўляюцьсябе гандляраміабо паляўнічамі, або яшчэ кім-небудзь, штопрывяло да хатынявесты знянацку.Напрыклад запакупкай чаго-небудзь, абозаблукалі падарозе ці хочуцькупіць у іхшто-небудзь.

Калі бацькінявесты даюцьзгоду ім дапамагчыў іх просьбе, тады сватыставяць на столтое, што яныпрынеслі зсабою: гарэлкуі закуску. Абавязковахлеб і соль дляўдачы. Сватзапрашае паглядзецьнявесту і расказваеёй пра ўсе дадатныярысы жаніха.Калі нявестадае згоду нашлюб, бацькіжаніха і нявестыдагаворваюццапаміж сабойаб парадкуправядзеннявяселля: дзеньправядзеннявяселля, абпрыданнымнявесты і г.д.

Паколькігутарка праходзіцьз выпіўкай ізакускай гэтаінакш называеццазапасны.

Збоку нявестыяе бацькі пасылаюцьда жаніха сваіхлюдзей, кабдаведацца якаягаспадаркаў жаніха, ягобагацце, ягопаводзіны сяродсваіх суседзяў, яго працавітасць.Гэта называеццавыгляды. Алевыглыды праводзяццане заўсёды, бомогуць даведаюццаўсё пра жыніхапраз яго суседзяўці іншых людзей, якія добраведаюць жаніха.

Падрыхтоўкада дня вяселляправодзяццабацькамі жаніхаі нявесты паасобку.Абмяркоўваюцькаго запрасіцьна вяселле, колькі патрэбнаежы і спірту, хто будзе шафераму маладога ішто будзе шаферкаміў маладой.

У дзень вяселлягосці жаніхаі нявесты збіраюццаасобна ў жаніхаі нявесты. Шаферкіапранаюцьнявесту ў вясельнаеадзенне (вянокна галову, фатуі г. д.). Шафержаніха прымацоўваеда грудзейквенікі.

У царкве попвянчае жаніхаі нявесту. Аб'яўляеіх мужам і жонкай, адзівае на іхпальцы персцёнкі, жадае жыцьдоўга ў каханніі згодзе. Паслявянчання праразвод паміжмужам і жонкайнельга былоі думаць, такяк гэты абрадпаходзіў адбога, і кабразвесцісятрэба было зноўзвярнуцца даяго.

Калі жаніхразам са сваімсватам, абвязанымручніком, шафераміі родзічамізабіралі зсабой нявесту, то трэба былоім плаціцьвыкуп за падушкідля нявестына таргах братуабо сястрэнявесты.

Нявестусадзілі разамжаніхом наўпрыгожаныякалёсы — у канейна шыі былізвонкія бубянцы, якія далёкабылі чутны, калі ехалавяселле. Нашляху яздывяселлю перагароджвалідарогу, каблепш разглядзецьнявесту і патрабавацьвыкуп ад жаніха.Звычайна жаніхадкупліваўсягарэлкай ізакускай. Нявестубацькі жаніхасустракаліперад сваімдомам з хлебамі соллю. Паслячаго запрашаліўсіх гасцейзбоку нявестыі жаніха застол, дзе працягваласявяселле з песняміігульнямі.

За столомна куцце садзіццанявеста каляяе шаферкі, кросныя бацькаі маці і ўсеродзічы, кабзамужам быўдастатак нявестусадзяць накажух, перавернутыўверх поўсцю.Бацькі нявестыставяць на столперад ёй посудз падарункамі, пасля чаго ўсегосці кладуцьпадарункі адсябе. Госціп'юць, закусваюць, пяюць вясельныяпесні. Гасцейзбоку жаніхаабавязковаабвязвалівышытымі ручнікамібацькі нявесты, а збоку нявесты- бацькамі жаніха.

Галоўнайдзеючай асобайі павагай карыстаўсяў час вяселлясват, які быўтамадойяе.

У канцы вяселлямузыкант іграўмарш кожнамупрысутнамуна вяселлі, зашто яго адорваліграшмі, хтоколькі мог.

У хаце нявестыпасля яе ад'ездуда жаніха рыхтаваліадпраўку прыданага.Звычайна гэтабыў сундук зпадрыхтаваныміраней трубкамісаматканагапалатна абоадзенне. Прыданаетаксама давалізямлёй, жывёлайі іншым. Длядастаўкі прыданаганамячаласяпа згодзе паміжбацькамі сватоўколькасцьчалавек і падвод.

Звычайнавяселле праходзілатры дні. Нельгабыло гуляцьвяселле ў пастыі пасныя днізгодна законаБожага.

На другі дзеньвяселля жаніхпрыходзіў дабацькоў нявестыз бутэлькайгарэлкі абвязанайчырвонай стужкайі запрашаў іхда сябе ў госці.

Каб дапамагчыгаспадаруправесці вяселлез меньшай стратайдля гаспадаркі, бо людзі жылібедна, некаторыяблізкія родзічысваёй вёскізапрашалігасцей з вяселляда сябе ў госціў канцы вяселля.Гэтая дзеяназываласяперазоўкамі.

Калі я браўсяза гэты рэферат, я ведаў штонаша краінабагата на розныясвяты і абрады, але я не ўяўляўсабе што іх такшмат. Мне вельмішкада, што многіяз іх знікліназаўсёды знашай гісторыі.Гэта адбываласяпа многім прычынам, але галоўнайбыла знікненнесялянства, атаксама тоешто беларусаўмногія не лічылісамастойнайнацыяй, ў штосамі беларусыпачыналі верыцьза што і пачалігубляць сваекарані. Але неўсё так дрэнннана першы погляд, бо некаторыясвяты і абрадыпачынаюцьаднаўляццаі мне прыемнабачыць гэта, але мы ніколіне вароцімпоўнасцю тое, што страчвалівякамі, мы можамтолькі ў нейкайступені ліквідавацьбелыя плямынашай культуры.

Спісвыкарыстанайлітаратуры:

Агульнаяэнцыклапедыя.Рэд.кялегія: I. П.Шамякін (гал.рэд.) і інш.-Мн.: БелСЭ, 1989

ЭтнаграфіяБеларусі.Рэд.калегія: Б. I.Сачанка (гал.рэд.) і інш. -Мн.: БэлЭН, 1995

КасцюкавецЛ.П. Бларускіянародныя абрады,-Мн.: Беларусь,1994г.

КухаронакТ. I. Радзіныязвычаі і абрадыбеларусаў.-Мн.: Навука і тэхніка, 1993 г.

ЛіцвінкаВ. Святы і абрадыбеларусаў.

СысоўI. М. 3 крыніцспрадвечных.-Мн.: Вышэншая школа, 1997 г.

ХатэнкаА. Зніч крыжовыхдорог.- Мн.: Полымя, 1992 г.

Паэзіяземляробчагакаляндара .; Укладальнік-Фядосік А.С.-Мн.: Вышэйшаяшкола, 1997 г.

Народныкаляндар.

Успаміныса слоў.