Реферат: Селькорас авн эклләВ

Хоньна Михаил

СЕЛЬКОРАС АВН ЭКЛЛӘВ…

«Шин җирһл: колхоз, школ, больниц» гисн үгмүд мана Цаһан-Нуурт (Приозерн район), негл «ээҗ», «аав» метəр келгддг болв. Улана йосн, улан парншң теегт дула өгв. Ферм, бригад, кульстанмуд өр цəəснəс авн көдлмшəр буслад бəəнə. Шин делгрҗəх Советин йосар, багш Ленинəр болн Коммуна партяр һарһсн дуд, домбр, хуурин айс асхн болһн җиңннə.

Альҗан Санҗин һардҗасн өвснə бригад нег сарин дунд «Татурин царңгиг» хадад, хөрн дөрвн скирд өндр һазр деер овалв. Хонян Эрднин тəрəнə бригад «Му бөөргин» хар һуйриг машиһəр хураһад, хойр ток деер чолун катоксар буудя цокҗана. Школын пионермүд багш Көглҗəнə Манҗин һардврар тəрə хадсн ормар далн тавн уут тəрəнə толһа түүв. Буудя ачсн тергд нег-негнəннь ардас Аһш орад бəəнə. Үдин амрлһнд колхозникүд сурһуль сурна. Мана тавдгч классин сурһульчнр болхла эрсин газет һарһна.

Эн деер келгдсн тодлвр, һучдгч җилмүдт мини селькорск хаалһин түрүн ишкдлм билə. Үүг «Таңһчин зəңг» газет барлад, нанд иигҗ бичҗ: «Үр селькор, Хоньна Мууда… тана илгəсн бичгитн бидн хасад, ясад барлвдн. Цааранднь колхозин көдлмшəр бичхлəрн, эдү мет ахрар, товчта болдгар тодлад, манд илгəҗəтн…». «Үр селькор» гисн үг, йосн пииср əдл күн бəəҗ гисн мет, нанд җивр урһав. «Цааранднь бичəд илгəҗəтн» гисн редакцин сурврт хөөчнрин, адучнрин күцмҗəр, сурһуль-ном яһҗ хотн-хошаһар делгрҗəхиг бичəд, «Таңһчин зəңг», «Улан баһчуд» болн «Ленинə ачнрт» илгəҗ бəəвүв.

Тиигхд теегин хотнд газет ирлһн мел холын гиич ирснəс даву соньн болҗ тоолгддмн. «Альков, кукн, эн цаасан чаңһур дуудад умшич?» гилдəд эмгд, өвгд ширдгəн ишкə герин сүүдрт девсҗ сууһад, газетиг экнəснь авн сүл халх күртлнь умшулдмн. «Таңһчин зəңг» тер цагт олн-əмтнə эркн гисн – нег зəңгчнь болсмн. Ликбезин көдлмшиг төргəр, өмəрəн омгшаҗ йовулхд газетин нилчд кемҗəн уга «Сурһуль суртн…» гисн Ильичин герəсиг хальмг əмтн чикəр медҗ, ик баһ уга номин ард орв.

«Урднь бичг-тамһ меддго, угатя йовсн Шашга Сеся, Очра Адуч, Дорҗин Борлг, Бичкн Манҗ ахта улс ликбез чилəһəд, һаран тəвдг болв. Балтга Ара, Ямана Җиҗə, Санҗин Йисн газетиг гүүлгəд умшна…» гисн, цөн үгəр бичсн ахр темдгим «Улан баһчуд» түрүн халхдан барлла.

Урд соңсгдад, келгдəд уга дала болсн кесг шин үгмүдəр əмтнə келн байҗв. «Негдгч тавн җилə зураг дөрвн җилд күцəй!» – гисн партин дуудвриг колхозникүд түрүн болҗ газетин халхас умшв. Тер цагин көдлмшин зер-зев: күрз, сүк, биил, мааҗур, цар, мөрн көлгəр тавн җилə көдлмшиг дөрвн җилд күцəнə гисн амр төр биш билə. Зүгəр, əмтнə серл, өргмҗ ик болсар, болшго гисиг болһад, күцшго гисиг күцəв. Эн хамгиг шулуһар, йовудтаһар күцəхд, шин җирһлин туг дор хамцңһу ниицəтə бəəхиг батлхд, газет цуг арһан агсв.

Җигтə тер җилмүдт җивртə сəəхн «ударньг» гидг үг төрв. «Рабселькормуд, ударньг гисн үгиг əмтнд икəр медүлҗ, тер ачта нер зүүсн улсин нердинь манд икəр өгтн» гиҗ бар эврəннь активəн дуудв. «Коминтернə» нертə колхозин нег хург ик байртаһар болв. «Күн болснас авн, өлн түрүһəр өссн, уйн насндан байнд заргдҗ йовсн, Советин йосна нилчəр олна малд, залу улсас тату бишəр көдлсндəн, Бууван Өлзəт эндрəс авн колхозин негдгч ударньг болв. Ударньг – күүкд күүнд хувцна эд, дəкəд бүкл цə белг өгчəнəвидн», – болад колхозин ахлач Тундлан Очриг зəңглснд, школын клубд дүүрəд суусн улс ниргəд, байрлад одв.

Маңһдуртнь, үвлин малын хот хошмудур зөөх болад, Барга Басңгин болн Альҗан Санҗин бригадмуд һарв. Бригадын көлмш күчр меткəтə болв. Санҗин бригад түрүн өдрин бийднь зураһасн үлүлəд нег скирд хурав. Басңгин бригаднь маңһдурин бийднь хойр дундур скирд кев. Тиигəд эдн өдр болһн, негл урлданд урлдҗ йовх мөрд кевтə, нег-негəн холд өмнəн һарһлго, көдлмшин ууд булалдҗ, Октябрин сəн өдрт дегц ирв. Колхоз дəкн хойр ударньгта болв. Икчудин ардас баһчуд бас күндтə нер зүүхəр шунв. Мини бийм чигн тиигхд, школын зунин амрлһнд һарм цацу, теегин көдлмшт торл-тогтл уга көдлүв. «Ик Царңгин» совхозин директор С. Д. Алексеев таңһчин комсомолын нерн деерəс бригадын хургин сүүрт нанд ударникин билет өглə. Хөөннь зөвəр цаг болчкад, «Ударникин билет» гисн шүлгəн би «Ленинə ачнр» газетд барллав.

1934 җил Баһ-Дөрвд селəнд нутгин селькормудын слетд «Шорвин кохозник» гидг газетин үрврəр, баһ наста селькормуд хурв. Тедн дунд Дорҗин Басң – Тугтнас, Делгə Эрднь – Шарнудас, Саткун Пүрвə – Баһ-Дөрвд селəнəс, Аршна Хазг болн би – Цаһан Нуурас. Тер слет деер доклад кесн редактор нег селькорин «Түүмр унтралһн» гидг статьяг магтв. Түүнəс нааран кесг-кесг җилмүд давв, тер бийнь тер статьян һол утхнь нанд мартгдхш. Тер Шорвин кецд болсн слетəс кесг күн Элст орад, Таңһчин рабселькормудын хургт одв. Тедн дунд Дорҗин Басң, Саткун Пүрвə йовснь тодрха медгднə.

Газетд очерк, келвр, шүлгүд бичхдм мана хальмг журналистнр нанас седклəн нөөсн уга. Теднд би ик гидгəр ода күртл ханнав.

1936 җил Хальмг Таңһчин олна мал-гер күч авч, өсəд нернь холд келгддг болв. Москвад Цугсоюзин колхозникүдин Негдгч съезд деер мана 16 малчнр орденмүдəр, медальмудар ачлгдла. Малчнрт туурмҗ өргҗ, бичəчнр билгəн һарһҗ, магталын шүлгүд болн ду бичв.

– Чи очерк бичдвч? – Уга. – Юңгад? – Эврəн медҗəхшив. – Ода чадхийч? – Медҗəхшв… – Чадх кергтə. Буурла Чимд малчар сəн гидг очерк бич. Хəлə иим икəр, – гиһəд «Улан хальмг» газетин редактор Мацга Иван газетин нег халх нанд үзүлв.

Дола хонсна хөөн, «Улан хальмгт» түрүн болҗ бичсн очеркəн умшҗ, теңкəн угаһар би байрлув.

Тер җилин зунар Әəдрхн балһснас Бройдин нертə искусствин техникум Элстд ирв. Техникумин Элстд ирлһн, мана хальмг социалистическ культурин цецглҗəх темдг болв. «Хальмг театр секгдхмн» гисн зəңг республикин əмтнд ик гидг күсл, байр болв. Театр ямаран наад белдҗəхин, кен ямаран роль наачахин тускар, режиссермуд болн артистнр газетмүдин халхд күр-күүндвр кецхəв.

Мана дурлҗ умшдг «Улан баһчуд» газет театрин төрəр икəр бичв. Нег дəкҗ энүнə редактор Адучин Бадм нанд иигҗ келв: «Театрин көшг секгдв. Терүнд классикүдин, советск нааддас талдан хальмг наадн ик кергтə. Чи бич, бидн барлнавдн», – гив. Терəнə селвгəр би «Советск җирһл теегт» гидг нертə, хойр үүлдвртə наад бичүв.

Тиигхд бичгдсн үүдəврмүдəсм, иим һурвнь ончта болҗ медгднə: «Ордентə адуч» гидг шүлг, түүнə хөөн һарсн «Буурла Чимд» – очерк, «Советск җирһл теегт» гидг наадн. Эдн цугтан өцклдүр бичгдсн болҗ медгднə.

Тиигҗ, селькорас авн эклəд, барин дөңгəр, терүнə нилчəр бичəчин хаалһд орлав.


Хальмг үнн. – 1973. – Ноябрин 24 (№ 230). – Х. 3.