Реферат: Пакінуць след на зямлі

Анатоль Крупа


Пакінуць след на зямлі
Анатоль Крупа


Пакінуць след на зямлі


Аўтар распавядае пра гістарычнае мінулае вёскі з моманту першага ўпамінання маёнтка «Бердаўка» ў пісьмовых крыніцах у 1527 годзе да дня сённяшняга. Чытач даведаецца пра малавядомыя факты мясцовай гісторыі, пра людзей – жыхароў Бердаўкі, якія добрасумленна працавалі і працуюць на карысць Радзімы. Закранаюцца тэмы культуры, адукацыі, побыту, маралі. Разлічана на шырокага чытача – усіх, хто цікавіцца краязнаўствам.


^ Ёсць такi куточак

У паўночна-ўсходнім закутку Лідчыны знаходзіцца мясціна, якая называецца Бердаўка. Прырода шчодра адарыла яе наваколле дзівоснымі краявідамі, а гісторыя настолькі багатая, наколькі драматычнае мінулае гэтай зямлі.

Сярод пасляледніковага краявіду плоскай слабаразрэзанай раўніны вока вандроўніка штораз трапляе на люстэрка маляўнічых штучных азераў, на палі, квітнеючыя вясной лугі, зялёны далягляд змешаных лясоў.

Тое, што зрабіла на гэтым акрайку Зямлі прырода, а з цягам астатніх пяці стагоддзяў удасканаліла праца дрывасека, земляроба, цесляра, будаўніка, архітэктара, стварыла для гэтага куточка цалкам вылучаную, калі не сказаць экзатычную, цэласнасць.

Зусім натуральна паўстае пытанне: чаму паселішча носіць назву Бердаўка? Што ж абазначае гэтае слова?

Аўтар шматлікіх публікацый па гісторыі Лідчыны Валерый Васільевіч Сліўкін, спрабуючы растлумачыць паходжанне назвы Бердаўка, дае вельмі грунтоўнае тлумачэнне дадзенаму тапоніму. Ён схіляецца да таго, што бердаўка – гэта невялікі бярозавы гай, а берд – гэта бяроза. У пацверджанне зазначае, што на летувіскай мове бяроза – berzas, а беразняк – berzyne. (Лідскі летапісец, №6 за 1998 год). Неабходна адзначыць, што ля вёскі ёсць гай, дзе растуць розныя шырокалісцевыя дрэвы. Бяроза ў нашым гаі сустракаецца не так часта. Больш пераважае цвёрдае дрэва, падобнае на вяз, – бераст, якое адносіцца да сямейства ільмавых, або вязавых (ільм, бераст, вяз) – сямейства Ulmaceas, род Ulmusl. Так што найбольш верагодна, што сваю назву Бердаўка атрымала не ад бярозавага гаю, а ад гаю, дзе расце бераст (брузэльнік, брызгліна, бярдзіна), з яго вырабляюць дугі. Дарэчы, гэтае дрэва расце і каля штучнага вадаёма ў 50м ад палаца.

Асмелюся выказаць і яшчэ адну думку наконт назвы вёскі. За 2км ад Сцеркава ў бок Бердаўкі некалькімі лініямі цягнуцца насыпаныя курганы. Іх вышыня дасягае 1–1,3м. Частка іх, магчыма, была разбурана ў выніку гаспадарчай дзейнасці чалавека. У 1997 годзе вучні Бердаўскай школы пад кіраўніцтвам супрацоўніка НАН РБ Яраслава Звяругі правялі археалагічныя раскопкі двух курганоў. Было ўстаноўлена, што гэтыя пахаванні належаць аднаму з балцкіх плямёнаў. Магчыма – барцева, якія мігравалі на тэрыторыю Лідчыны ў канцы ХІІІ стагоддзя з паўднёвага ўзбярэжжа Балтыйскага мора пасля выцяснення іх Тэўтонскім ордэнам.

У адрозненне ад курганнага магільніка, які знаходзіцца ля вёскі Касоўшчына, сцеркаўскія курганы аказаліся беднымі: рэшткі попелу і некалькі каменьчыкаў, выкладзеных строга ў пэўным накірунку: усход – захад, поўдзень – поўнач.

У сённяшняй летувіскай мове слова berti абазначае “сыпаць”, слова priberti – “насыпаць”. Верагодна, мясціна Бердаўка, а затым і маёнтак атрымалі сваю назву ад слова berti – сыпаць. І “Бердаўка” абазначае месца за насыпамі (курганамі) або месца, дзе шмат насыпаў.

Маёнтак Бердаўка ўпершыню згадваецца ў прывілеях Гаспадара Вялікага княства Літоўскага Жыгімонта І Старога 28 траўня 1527 года. Сынам лідскага і беліцкага старасты, маршалка надворнага Юрыя Іллініча, Яну, Станіславу і Шчаснаму на палюбоўны падзел бацькоўскіх уладанняў на тры долі: ”А третья часть именья, отчизны их, достала брату их, пану Станиславу (кан. 1500-31), а двор Бердовка и Придбайловский дворец,... ”

Знаўца Лідчыны, Міхал Шымілевіч, пісаў, што Бердаўка ў ХVІ стагоддзі з’яўлялася прыватнай уласнасцю Бердаўскіх. І толькі даследчык Р. Атаназы, спецыяліст па гісторыі шляхецкіх сядзібаў, лічыць, што Бердаўка – радавое гняздо Бердаўскіх гербу Мандроскі.

У ВКЛ прозвішчы з’явіліся ў ХV – пачатку ХVІ ст. ст. Часта іх атрымлівалі ад назвы мясцовасці і паселішчаў, якімі валодалі. Верагодна, што Бердаўскія атрымалі сваё прозвішча ад назвы мясцовасці, а не наадварот, як лічаць некаторыя даследчыкі. Дзесьці ў канцы 80-х гадоў ХVІІ стагоддзя Бердаўскія маёнтак прадаюць. Ужо ў 1690 годзе ім валодае Аляксандр – Ян Місевіч, затым Крэчаты (1700), Гінгалы (1750), Томаш Умястоўскі (1784), Юзэфа Жабіна (1813), Нарбут.

У пачатку 60-х гадоў ХІХ стагоддзя Бердаўка з’яўлялася ўласнасцю Вінцэнта Захватовіча. У 1863 годзе ён, як і каля 200 шляхцічаў Лідскага павета, далучыўся да паўстанцаў К. Каліноўскага. У 1864 годзе маёнтак у Захватовіча быў канфіскаваны, а ён з сям’ёю высланы ў Варонежскую губернію.

Імператарскім пажалаваннем Бердаўка дасталася Аляксандру Станіслававічу Дамбавецкаму (1840 – пасля 1914). Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі – відны дзяржаўны дзеяч Расійскай імперыі: камергер, ганаровы суддзя Лідскага павета, магілёўскі губернатар, сенатар, беларускі краязнаўца. У канцы 60-х – першай палове 70-х гадоў пабудаваў у Бердаўцы цагляны палац у неагатычным стылі, разбіў пейзажны парк. У 1904-1905гг. на беразе става пабудаваў спіртзавод. Было ўзведзена шмат гаспадарчых пабудоў. Маёнтак адносіўся да ліку добраўпарадкаваных.

У пачатку ХХ стагоддзя ахопліваў 600 дзесяцін зямлі, да яго было прыпісана 118 работнікаў.

З верасня 1915 года да канца 1919 года ў маентку стаялі кайзераўскія войскі.

17 красавіка 1919 года ўвайшлі палякі. А з ліпеня па жнівень 1920 года Бердаўку нядоўгі час займала Чырвоная Армія.

У верасні 1920 года значная частка тэрыторыі Беларусі зноў акупіравана палякамі. 18 сакавіка 1921 года па Рыжскім мірным дагаворы тэрыторыя Заходняй Беларусі адышла да Польшчы. Перапіс, праведзены 30 верасня 1921г., засведчыў, што ў фальварку Бердаўка ў 7 жылых дамах пражывае 121 чалавек. У 1922 годзе фальварак перайшоў дзяржаўнай скарбніцы. Частку земляў маёнтка, прыкладна 320-400 га (па 15-30га), выдзелілі 16 сем’ям асаднікаў. Вось прозвішчы некаторых з іх : Халявінскі, Дулько, Міраслаўскі, Касцельнік, Яшчэржэмбскі.

З 1923 па 1939 год у маёнтку функцыянавала школа ральніча (агранамічная). Дырэктар – Квяткоўскі.

З сярэдзіны 30-х гадоў пачаўся новы перыяд у гісторыі Бердаўкі. Тут быў заснаваны племянны конезавод. Вялося будаўніцтва стайняў, гаспадарчых пабудоў, жылля для спецыялістаў конезавода, школы, касцёла.

Другая сусветная вайна прынесла жыхарам Бердаўкі і навакольных вёсак шмат выпрабаванняў, многім паламала лёсы. 13 чалавек трапілі на польска-германскі фронт. Міхаловіч Тэафіл, Груша Іосіф і Кучынскі Баляслаў апынуліся ў нямецкім палоне. Ксёндз Францішак загінуў, спрабуючы пры дапамозе Божага слова спыніць нямецкае наступленне. Ён заклікаў немцаў адумацца, не ваяваць супраць суседзяў, але для фашыстаў не было нічога святога, і чарга, выпушчаная з варожага кулямёта, абарвала жыццё гэтага высокамаральнага і смелага чалавека.

Капітан авіяцыі Войска Польскага Лясковіч, што валодаў фальваркамі Кір’янаўцы і Філіпкі, смела адбіваў атакі нямецкіх сцярвятнікаў, а калі супраціўленне стала бессэнсоўным, на сваім самалёце ў складзе авіяцыйнай эскадрыллі пераляцеў у Вялікабрытанію і працягваў змагацца з фашыстамі на розных франтах Другой сусветнай вайны.

16 сем’яў асаднікаў у 1940 годзе вывезлі ў Варкуту. Падчас Вялікай Айчыннай вайны 12 мірных жыхароў сельсавета загінулі ад рук акаўцаў: Алютаровіч К. Р., Алютаровіч У. М., Алютаровіч Ф. І., Залужын І. Л., Хоміч Б. К., Хоміч І. К., Хоміч Э. С., Багдзевіч А. У., Багдзевіч Л. А., Багінь З. К., Багінь К. У. У верасні 1942 года “чырвоныя” партызаны расстралялі сям’ю ўладальніка фальварка Ільянова, што знаходзіўся каля Татарцаў , Радкевіча Вітольда, спалілі будынак Сцеркаўскай школы.

52 ураджэнцы сельсавета апынуліся на франтах у дзеючай арміі. 16 з іх склалі свае галовы на апошнім месяцы вайны. Гэта Арэхва А. У., Варона В. А., Півута А. М., Півута І. А., Півута І. В., Півута М. Р., Пілевіч Т. І., Пілецкі М. Я., Сілюк П. С., Тулай М. А., Кіякоўскі С. В., Памаха І. Дз., Міхаловіч С. М., Багдзевіч У. У., Сантоцкі Т. А., Шульга М. А.

З першага па апошні дзень вайны знаходзіліся ў дзеючай арміі Бубен Цімафей Якаўлевіч – кавалер Ордэна Славы ІІІ ступені, Самахвалаў Міхаіл Якаўлевіч, ад Сталінгарада да Берліна прайшоў франтавымі дарогамі кавалер Ордэна Айчыннай вайны І і ІІ ступені Серада Іосіф Прохаравіч, удзельнічаў у баях за Берлін Бубен Іван Іванавіч, геройскі змагаліся з лютым ворагам Лобан Аляксандр Васільевіч – кавалер Ордэнаў Славы ІІІ ступені і Чырвонай Зоркі, Курсевіч Станіслаў Станіслававіч – кавалер Ордэна Крыжа Грунвальда, Півута Мікалай Мікалаевіч, узнагароджаны медалём “За адвагу”.

Апошнія 5 месяцаў вайны ў Войску Польскім змагаліся з фашыстамі Куташ Іван Альфонсавіч, Куташ Баляслаў Станіслававіч і Куташ Віктар Станіслававіч. Удзельнічаў у вайне з мілітарыскай Японіяй на тэрыторыі Маньчжурыі (Кітай) Сегень Стэфан Станіслававіч.

Ад рук бандытаў пасля вызвалення раёна загінулі 9 жыхароў сельсавета:

Залужны Л.Ф., старшыня Бердаўскага сельсавета, забіты ў ноч з 25 на 26.10.44г.,

Марцінкевіч Станіслава, в. Сцеркава, актывістка, загінула 24.01.1945г.,

Півута М.С., в.Ваўкаўцы, загінуў 12.07.1945г.,

сям’я Тулай -6 чалавек з в.Харужаўцы, з дзецьмі ва ўзросце ад 2- х месяцаў да 12 гадоў, забітыя 30.05.1945г.

28 чалавек рэпрэсаваныя ў 1945 – 1952 гадах: Нітко Ю.Я., Галавач Б.І., Галавач Л.Б., Галавач М.І., Галавач М.С., Галавач Р.Б., Галавач С.К., Галавач Т.У., Галавач Я.Б., Галавач Я.І., Гурская В.В., Гурская І.В., Гурская Я.І., Гурскі З.В., Гурскі Л.В., Гурскі Ч.В., Дулько Г.А., Дулько Е.К., Дулько З.К., Дулько К.М., Дулько Л.К., Дулько М.К., Дзядовіч М.В., Дзядовіч С.К., Запаснік А.Ю., Запаснік І.В., Запаснік М.А.

Да 1958 года ў Бердаўцы дзейнічаў конезавод. У 1958-1975 гг. – дзяржплемстанцыя штучнага асемянення. У пачатку 50-х гадоў у сельсавеце праводзілася гвалтоўная калектывізацыя. Калгасы былі створаны ў кожнай вёсцы. Усяго іх было шэсць. У 1975 годзе ў выніку аб’яднання калгасаў “Барацьбіт”, “Чырвоны Кастрычнік” і дзяржплемстанцыі ўтвораны калгас “Бердаўка”. З 1975 па 1993 год калгас узначальваў руплівы гаспадарнік і таленавіты арганізатар Каранюк А. А.. З 1993 па 2004 год – Калабухін А. М., а з 2004 года СВК “Бердаўка - Агра” ўзначальвае Каламіец П. І..

Вёска Бердаўка дзеліцца рэчкай Вядроўкай і двума штучнымі вадаёмамі на дзве часткі. Забудова правабярэжнай часткі ў асноўным праводзілася ў другой палове ХІХ–70-х гадах ХХ ст.ст. Тут размешчаны палац Дамбавецкага (Дом культуры – дырэктар Белакур І.В. і бібліятэка – загадчыца Чэчат А.Г.), дом дырэктара конезавода (амбулаторыя – галоўны ўрач Лучко Э.В.), дом прыслугі (жылы дом), дамы спецыялістаў конезавода (жылыя дамы), жылыя дамы вяскоўцаў, стайні сярэдзіны 30-х гг. ХХст., ферма БРЖ, стары парк.

Будаўніцтва левабярэжнай часткі, за выключэннем дзесятка будынкаў, вядзецца з сярэдзіны 70-х гадоў мінулага стагоддзя на землях фальварка Філіпкі. Да 1939 года фальварак належаў Лясковічам, адзін з якіх – Альберт Лясковіч – за ўдзел у паўстанні 1863 года пад кіраўніцтвам К. Каліноўскага быў расстраляны ў Вільні. Тут размяшчаюцца адміністрацыйны будынак, дзе знаходзіцца праўленне СВК “Бердаўка-Агра”-старшыня Каламіец П.І., сельвыканкам, аддзяленне сувязі- начальнік Сташэўская І.І., аддзяленне Беларусбанка – кантралёр–касір Страчынская С.В. , школа і дзіцячы сад – дырэктар Крупа А.Л., два магазіны: дзяржаўны- загадчыца Мядзведская Т.М. – і прыватны, комплексна – прыёмны пункт – загадчыца Акрыш Т.С., лазнева – пральны камбінат, жылыя дамы з усімі выгодамі.

Шаша Ліда – Іўе аддзяляе вёску ад вытворчай зоны, дзе знаходзяцца фермы БРЖ, майстэрні, сушня, складскія памяшканні, Дамы механізатара і жывёлавода. Жылыя і вытворчыя зоны добраўпарадкаваныя, заасфальтаваныя, тут праведзена азеляненне.

Калі ў 1970 годзе ў вёсцы налічвалася 125 жылых дамоў і кватэр, у якіх пражывалі 383 жыхары, то да 2007 года іх колькасць дасягнула 250, а колькасць жыхароў узрасла да 652. Забудова населенага пункта працягваецца. Большасць жыхароў вёскі звязаныя з сельскай гаспадаркай. 191 чалавек працуе ў СВК “Бердаўка-Агра”, 32 чалавекі працуюць у школе і дзіцячым садку, 8 – у медыцынскіх установах, 13 – у сферы гандлю і абслугоўвання, 157 дзяцей і падлеткаў – да 18 год, 142 – пенсіянеры.

Бердаўскі сельсавет утвораны ў 1940 годзе. Уключае 9 вёсак: Бердаўка-250 двароў,Бялундзі-13 двароў-32 жыхары, Бакуны- 13 двароў - 23 жыхары, Воўкаўцы-30 двароў-60 жыхароў, Касоўшчына - 25 двароў- 52 жыхары, Кірьянаўцы-44 двары - 84 жыхары, Сцеркава – 118 двароў – 261 жыхар, Татарцы – 16 двароў – 27 жыхароў, Харужаўцы – 9 двароў – 18 жыхароў. Старшыня сельсавета – Пазняк А.П.

Розныя людзі жывуць у Бердаўцы. У кожнага з іх свой адметны лёс, свой характар, свае мары і надзеі. Яны працуюць, вучацца, ствараюць уласныя сем’і, нараджаюць дзяцей, адыходзяць у вечнасць. У чымсьці ўсе людзі падобныя адзін да аднаго, але ў кожнага з іх ёсць штосьці сваё, што вылучае яго як чалавека, як асобу.

Многія імкнуцца пакінуць на зямлі пасля сябе добры след. У нас жылі і жывуць людзі, якія шмат зрабілі дабра, плённа і творча працавалі, змагаліся з ворагамі, вырошчвалі хлеб, узводзілі будынкі, вучылі і выхоўвалі дзяцей, упрыгожвалі свой куток.

Шмат жыхароў Бердаўскага сельсавета маюць дзяржаўную адзнаку за сваю працу:

Бубен Л.І., звенявая калгаса «Бердаўка», узнагароджана ардэнамі Працоўнай Славы ІІІ ступені (1977), Працоўнага Чырвонага Сцяга (1972),

Вашкевіч Я.К., даярка Лідскай дзяржплемстанцыі, узнагароджана ардэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга (1966), Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1975),

Варано Я.М., галоўны заатэхнік калгаса «Барацьбіт», узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны» (1975),

Зубрыцкая А.П., даярка калгаса «Бердаўка», узнагароджана ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1977),

Кудзі В.М., даярка Лідскай дзяржплемстанцыі, узнагароджана ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1966),

Кучынскі П.А., трактарыст калгаса «Бердаўка», узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1977),

Ловыш А.І., трактарыст калгаса «Барацьбіт», узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1971),

Марцінкевіч С.С., трактарыст калгаса «Бердаўка», узнагароджаны ордэнам Працоўнай Славы ІІІ ступені (1978),

Піута М.І., тэхнік калгаса «Барацьбіт», узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1973),

Сілюк А.С., даярка Лідскай дзяржплемстанцыі, узнагароджана ордэнам Кастрычніцкай Рэвалюцыі (1971),

Хоміч Я.П., даярка Лідскай дзяржплемстанцыі, узнагароджана ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга (1973),

Чэчат М.М., аграном калгаса ім. Вярхоўнага Савета СССР, сакратар парткама калгаса «Бердаўка»,намеснік старшыні калгаса “Бердаўка” па кормавытворчасці, узнагароджаны двума ордэнамі «Знак Пашаны» (1971, 1973),юбілейным медалём «За доблесную працу»(1970),шматлікімі граматамі аблвыканкама і райвыканкама.

Шыбутовіч А.С., даярка калгаса «Барацьбіт», узнагароджана ордэнам «Знак Пашаны» (1971).

Праляцяць гады, а ў людской памяці застануцца імёны Дамбавецкага А.С., Каранюка А.А., Нітко М.І., Самахвалавай Р.С., Самахвалава М.Я., Серады І.П., Хоміча П.К., Шафранскага І.М., Вінча Л.М., Кучынскай З.Ф., Васілеўскай А.В., Якубоўскага І.А., Кісялевай В.М., Парфенчыка І.І., Уласа Я.С., Сілюк А.С., Кудзі В.М., Хоміч Я.С., Чэчата М.М. ,Сяўко Р.С., Тулай Г.І. і многіх-многіх іншых.

^ Апошні ўладальнік маёнтка “Бердаўка”
Сення на Лідчыне ды, мабыць, і ў самой вёсцы Бердаўцы мала хто ведае, што ўладальнікам маёнтка “Бердаўка” з сярэдзіны 60-х гадоў ХIХст. да 1914 года быў неардынарны чалавек – беларускі краязнаўца, грамадскі і палітычны дзеяч – Аляксандр Станіслававіч Дамбавецкі.

І толькі нямногія пажылыя людзі могуць узгадаць расказы сваіх бацькоў аб гэтым чалавеку.

У апошнія гады свайго жыцця А.С. Дамбавецкі жыў у Пецярбургу, а ў маёнтак прыязджаў на лета, каб адпачыць ад шумнага сталічнага жыцця.

Для работнікаў маёнтка і жыхароў навакольных вёсак прыезд пана ператвараўся ў сапраўдную падзею. Вітаць гаспадара збіраліся і старыя, і малыя. Дзеці выконвалі песні, чыталі вершы, танцавалі. За гэта ад Дамбавецкага яны атрымлівалі вельмі рэдкія ў тыя часы для сялянскіх дзяцей ласункі: цукеркі, пячэнне, пернікі.

Могуць згадаць аб яго патрабавальнасці і строгасці да работнікаў маёнтка, аб яго гаспадарлівасці і прыхільнасці да парадку, любові да прыгожага і да прыроды.

Захаваліся ўспаміны аб сям’і: жонка Марыя, сыны – Петр і Аляксей, дзве дачкі – Наталля і Вольга. Па расказах кухаркі Дамбавецкага, якая паходзіла з вёскі Меляшы сённяшняга Дварышчанскага сельсавета, яго сыны загінулі на фронце падчас 1-й сусветнай вайны, а дочкі эмігравалі за мяжу пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917г.

Сведкам тых часоў у Бердаўцы з’яўляецца эфектны неагатычны палац – адзін з лепшых на Лідчыне, пабудаваны ў канцы 60-х – пачатку 70-х гадоў ХIХ стагоддзя ( сёння ў ім месціцца сельскі Дом культуры і бібліятэка), таксама дом прыслугі, гаспадарчы будынак – магчыма,стайня,захаваліся разваліны амбара і піўніцы, фундамент млына, запушчаны стары парк.

Маёнтак “Бердаўка” перайшоў А.С. Дамбавецкаму ад Вінцэнта Захватовіча, у якога ён быў канфіскаваны за ўдзел у паўстанні 1863 года пад кіраўніцтвам Кастуся Каліноўскага, а сам Захватовіч высланы ў Варонежскую губернію.

Царызм праводзіў палітыку ўмацавання ў краі сваёй сацыяльнай апоры, і гэтым тлумачыцца насаджэнне ў беларуска-літоўскіх губерніях буйнога рускага памешчыцкага землеўладання замест польскага.

Аб дзіцячых гадах Аляксандра Дамбавецкага і яго бацьках практычна нічога невядома.

У фармулярным спіску губернатара ўказана, што ён “з дваран”, але пры гэтым ні ў яго бацькоў, ні ў яго самога маёнтка няма – дваранства, верагодна, атрымана па адукацыі і выслузе.

Вядомы беларускі літаратуразнавец, пісьменнік-публіцыст, прафесар Адам Мальдзіс нават лічыць, што А. Дамбавецкі – пазашлюбны сын імператара Аляксандра ІІ ! Тут няма нічога неверагоднага, бо слабасць “цара-вызваліцеля” да жаночага полу добра вядома, яму на момант нараджэння будучага губернатара (1840 год) было ўжо 22 гады. У дадатак да гэтага імклівая кар’ера Дамбавецкага і яго ўдалы шлюб амаль што былі немагчымыя без пратэкцыі ў вышэйшых колах Расійскай імперыі.

Малаверагодна, што ён быў палякам, бо ў фармуляры губернатара значыцца: ”Вераспавядання праваслаўнага”.

У 1860 годзе Дамбавецкі закончыў курс навук Кіеўскага універсітэта і атрымаў ступень Кандыдата, быў прыняты на службу ў Гаспадарчы дэпартамент Міністэрства ўнутраных спраў, але хутка быў пераведзены ў калежскія сакратары.

У 1862 годзе Дамбавецкага перамяшчаюць у канцэлярыю Рыжскага ваеннага генерал-губернатарства на пасаду сакратара гаспадарчага аддзялення. Акрамя гэтага, ён кіруе і паліцэйскім упраўленнем канцылярыі.

17 мая 1863 года Аляксандру нададзены чын тытулярнага саветніка, а ўжо 30 жніўня 1865 года ён прызначаецца чыноўнікам асобых даручэнняў IV класа пры Міністэрстве ўнутраных спраў.

У 1865 годзе Дамбавецкі бярэ шлюб з Марыяй Грын, дачкой генерал-маёра, ”дзяўчынай лютэранскага веравызнання”, хутчэй за ўсё, прыбалтыйскай немкай. 26 кастрычніка 1866 года ў іх нарадзіўся сын Пётр і адбылося чарговае павышэнне Аляксандра па службе. Яго перамяшчаюць на пасаду сакратара пры галоўным начальніку ІІІ Аддзялення Уласнай Яго Імператарскай Вялікасці Канцылярыі.

У 1868 годзе атрымлівае чын стацкага саветніка, а ў красавіку 1870 года-званне камергера Двара Яго Вялікасці.

30 сакавіка 1872 года А. С. Дамбавецкага прызначаюць магілёўскім губернатарам.

Пры прызначэнні на гэтую пасаду 32-гадовага А. С. Дамбавецкага імператар Аляксандр ІІ зрабіў яму наказ: ”Магілёўская губернія даўно ўжо знаходзіцца ў разладжаным стане, зрабі ўсё магчымае для аднаўлення яе сіл”.

Магілёўская губернія плошчай 48 тысяч кв. км. (пераўзыходзіла сваімі памерамі Бельгію, Нідэрланды або Швейцарыю) з насельніцтвам каля 1 мільёна чалавек.

Малады губернатар, з характэрнымі для яго стараннасцю і энергіяй, узяўся за даручаную справу, праяўляў добрыя арганізатарскія здольнасці, творчасць і энтузіязм.

Хутка першыя поспехі губернатара заўважылі ў Пецярбургу. За карысную справу па ўзыманні падаткаў і другіх акладных грашовых збораў у 1873г. губернатар атрымаў Вышэйшую падзяку, а ў 1874 годзе быў узнагароджаны ордэнам Святога Уладзіміра 3-й ступені і 2000 рублямі.

Наладжваўся і быт сям’і, дзе ўжо раслі трое дзяцей.

Жалаванне губернатара складала 1718 рублеў, столькі ж сталовых і 2000 рублёў прыбавачных...

У 1876 годзе губернатар адзначаецца чарговай высокай узнагародай – ордэнам Святога Станіслава 1-й ступені і 2000 рублямі.

1 красавіка 1879 года Дамбавецкі стаў кавалерам Ордэна Святой Ганны 1-й ступені.

Ад папярэдняга губернатара Дамбавецкаму дастаўся горад, які мала адпавядаў свайму статусу. Члены гарадской управы сумесна з гарадскім галавою распрацавалі план добраўпа-радкавання горада, які губернатар дапамог ажыццявіць. Грошы на гэтыя мэты давала падаткаабкладанне ўсіх гарадскіх дамоў. У хуткім часе ў горадзе быў распланаваны і засаджаны гарадскі сад, які абнеслі драўляным плотам. Першы магілёўскі парк мяшчане назвалі садам Дамбавецкага. Праз два гады (1878) у Магілёве быў уведзены ў эксплуатацыю вадаправод і тэлефонная 93- вёрстная лінія, якая абслугоўвала 68 абанентаў.

У 1875-92гг. узводзяцца будынкі фельчарскай школы, жаночай гімназіі, Аляксандраўскага рэальнага вучылішча, драматычнага тэатра, пабудаваны масты, добраўпарадкаваны вуліцы, пракладзены драўляныя тратуары.

У 1883 годзе ў сям’і Дамбавецкіх нарадзіўся другі сын Аляксей.

У 1885 годзе Дамбавецкага ўзнагароджваюць ордэнам Святога Уладзіміра 2-й ступені.

Губернатар у пастаяннай працы. З’явілася ідэя стварэння кнігі аб прыродных умовах, асноўных занятках, матэрыяльнай і духоўнай культуры жыхароў краю, развіцці прамысловасці, сельскай і лясной гаспадаркі, народнай адукацыі і ахове здароўя, ідэя апісання помнікаў археалогіі, архітэктуры, гісторыі населеных пунктаў і запісу народных песень. Складалі гэтую працу ўсе службы, уся эліта губернскага Магілёва.

І вось, роўна 125 гадоў таму, трохтомная кніга “Вопыт апісання Магілёўскай губерніі... ” пад рэдакцыяй А. С. Дамбавецкага пабачыла свет. У паліграфічных адносінах выданне не ўступала пецярбургскаму або маскоўскаму, а па змесце ўяўляла сабою бестселер таго часу. Пазней яе назавуць “энцыклапедыяй магілёўскага жыцця”.

30 жніўня 1882 года “за выдатную службу” Магілёўскі губернатар быў узведзены ў тайныя саветнікі. А за кнігу ”Вопыт апісання Магілёўскай губерніі” яму была аб’яўлена Вышэйшая падзяка.

Дамбавецкі стаў ініцыятарам адкрыцця гісторыка-этнаграфічнага музея ў Магілёве і ўсяляк садзейнічаў гістарычным пошукам і археалагічным даследаванням.

У музеі былі створаны гістарычны, этнаграфічны і геаграфічны аддзелы, дзякуючы чаму Магілёўскі гісторыка-этнаграфічны музей да гэтага часу застаецца адным з лепшых на Беларусі.

Дзейнасць Дамбавецкага на пасадзе губернатара была шматграннай, але стан здароўя не заўседы дазваляў поўнасцю аддацца працы. Праз хваробу печані губернатар часта выязджаў за мяжу на лячэнне, дзе праводзіў 1-2 месяцы ў год, але на справе гэта не адлюстроўвалася.

У 1889 годзе губернатар быў узнагароджаны ордэнам Белага Арла – адной з вышэйшых узнагародаў Расійскай імперыі.

30 жніўня 1893 года адбылося чарговае і апошняе павышэнне па службовай лесвіцы.

Дамбавецкі А. С. імянным Вышэйшым указам прызначаецца сенатарам.

Без сумнення, займаючы такую высокую пасаду, ён плённа працуе на карысць Расійскай імперыі.

Вялікая занятасць не дазваляе часта бываць у маёнтку, але 2-3 разы на год ён адзін, а то і з сям’ёй, наведваецца ў Бердаўку.

Яшчэ ў канцы 60-х гадоў ХIХст. Дамбавецкі задумаў пабудаваць у маёнтку “Бердаўка” цагляны палац. Для забеспячэння будоўлі будаўнічым матэрыялам каля вёскі Харужаўцы ўзводзіцца цагельня.

Палац плошчай 381,4м.кв. пабудаваны ў неагатычным стылі і ўяўляе сабой двухпавярховы прастакутны будынак з рызалітам, які выступае за асноўную лінію фасада па ўсёй яго вышыні і складае з ім адно цэлае. Вертыкальная дамінанта – квадратная ў сячэнні вежа (вышынёй 14 метраў, з адкрытымі шасцю праёмамі) завершана каменнай каланадаю і чатырохкутнымі піноклямі. Па ўсім перыметры будынка праходзяць тры гарызантальныя карнізы: адзін – пад вокнамі першага паверха, другі (раздзяляльны) – паміж першым і другім паверхамі, трэці (завяршальны) падтрымлівае дах будынка і засцерагае страху ад вады. Фасад палаца з 16 вузкімі высокімі вокнамі раздзелены вертыкальнымі выступамі па паверхні сцяны – пілястрамі, шырыня якіх раўняецца 0,5м і якія служаць для члянення фасада будынка з мэтай надання яму большай выразнасці. З правага і з левага бакоў на даху перпендыкулярна пілястрам устаноўлены па два піноклі, а з тыльнага – па вуглах – па адным піноклі. У дэкоры выкарыстаны паўцыркулярныя завяршэнні крайніх аконных праёмаў, філенгі, профілі і інш. Палац меў тры ўваходы. Цэнтральны ўваход быў зроблены ў выглядзе арачнага порціка з балконам, агароджаным літай чыгуннай балюстрадай. Для стварэння рытмічнасці ў паўночна-заходняй сцяне палаца маецца 7 блендаў (ніш), якія імітуюць аконныя праёмы і маюць абрамленне ў выглядзе ліштваў. Таўшчыня сцен першага паверха ад 1м з усходняга боку да 1,2м з заходняга і другога – ад 0,6 да 0,7м. Страха будынка двухскатная, гладкая, пад ацынкованай бляхай. Пад будынкам маюцца скляпенні агульнай плошачай 74 кв.м., якія падзеленыя магутнымі цаглянымі сценамі на тры памяшканні са зводчатымі столямі. Глыбіня склепавых памяшканняў складае 3,2м. Спусціцца ў скляпенні можна было толькі знутры па лесвічным спуску і тамбуры, даўжыня якога 6м, а шырыня – 1,8м. У кожным са склепавых памяшканняў у сценах маюцца нішы і адтуліны для вентыляцыі. Таўшчыня сценаў скляпення дасягае 1,5м.

Унутраныя сцены палаца распісваліся маслянымі фарбамі, падлога была з дубовага паркету, які націраўся масцікай. Абаграваўся палац галандскімі печамі, зробленымі з белай паліванай кафлі з малюнкамі і ўпрыгожваннямі. Дымаходы праходзілі ўнутры сценаў. Толькі адзін з пакояў, магчыма сталовая, амаль захаваў свой першапачатковы выгляд: крыжападобная зводчатая столь, арачныя невялікія дзвярныя праёмы, нішы ў магутных (да 1,2м ) унутраных сценах. Да палаца ў 80-х гадах ХІХ ст. быў прыбудаваны невялікі аднапавярховы будынак (плошча 77 м.кв. ) з двухскатнай страхой. Ён служыў кухняй і каморай.

Узводзены млын, гаспадарчыя пабудовы, піўніца, амбар, адрына, аўчарня, цагляны дом для прыслугі. Добраўпадкавана тэрыторыя: разбіты пейзажны парк плошчай 3 га, які складаўся з двух частак: партэрнай перад палацам і пейзажнай на паўночна - ўсходнім і паўднёва - ўсходнім схілах узгорка. У планіроўцы адкрытыя, з курцінамі прагулачныя алеі. У парку высаджана больш за 30 відаў дрэў і кустоў. У тым ліку дубы, лістоўніца еўрапейская, блакітныя елкі, ясені, піхта, акацыя, воцатнае і коркавае дрэвы, а таксама і шмат разнастайных кветак.

Маёнтак “Бердаўка” ахопліваў 660 дзесяцін зямлі, да яго былі прыпісаны 118 работнікаў. А.С. Дамбавецкаму належалі таксама маёнткі Сліжы і Касоўшчына, засценкі Глебаўшчына і Харужаўцы (усяго 1017 дзесяцін і 204 работнікі). Асновай гаспадаркі маёнтка з’яўлялася земляробства, найперш вырошчванне збожжа (жыта, авёс, ячмень). Галоўную частку сваіх даходаў Дамбавецкі атрымліваў ад продажу земляробчай прадукцыі, астатнюю – ад збыту цэглы, прадуктаў жывёлагадоўлі.

У 70-80-х гг. ХIХст. важнай крыніцай даходаў маёнтка стала льнаводства. Пашыраліся пасевы канопляў, якія па Немане адпраўляліся ў Прусію (Кёнігсберг) на патрэбы Балтыйскага флоту.

На фермах маёнтка ўтрымлівалася буйная рагатая жывёла, авечкі, свінні, коні.

Па звестках Віленскага губернатара маёнтак “Бердаўка” адносіўся да “добраўпарадкаваных”. Аднак зямля ў гаспадарцы апрацоўвалася на аснове ўстарэлай агратэхнікі, старадзедаўскім інвентаром. Пануючай сістэмай земляробства заставалася трохполле.

Паступова ў 70-80-х гг. ХIХст. гаспадарка маёнтка пераходзіла на капіталістычны тып, набывала гандлевы, прадпрымальніцкі характар. Уводзіўся шматпольны севазварот, паляпшаліся прылады працы (жалезныя плугі, бароны і інш.). У пачатку ХХст. з’явіліся розныя сельскагаспадарчыя машыны (малатарні, веялкі, саломарэзкі, жняяркі, сеялкі і інш.). Але ўраджайнасць збожжавых заставалася невысокая (усяго каля 30 пудоў з гектара).

У другой палове 80-х гг. у сельскай гаспадарцы Беларусі пачаўся працяглы аграрны крызіс, выкліканы з’яўленнем на рынках Еўропы таннага высокаякаснага збожжа з Паўночнай Амерыкі, Аргенціны і Аўстраліі. Цана на жыта і іншыя збожжавыя культуры знізілася ў 2-2.3 разы.

А. С. Дамбавецкаму прыйшлося пераарыентаваць гаспадарку маёнтка на малочную жывелагадоўлю і вінакурства.

Колькасць буйной рагатай жывёлы вырасла прыблізна ў два разы. Былі заведзены высокапрадукцыйныя пароды кароў (галандскія). На месцы наладзілася перапрацоўка малака на сыр і масла.

У 1904 годзе на беразе става Дамбавецкі пабудаваў спіртзавод, які дзейнічаў да 1915 года. На ім было занята 15 работнікаў.

Спецыялізацыя гаспадаркі маёнтка на малочнай жывёлагадоўлі і вінакурстве суправаджалася пашырэннем пасяўных плошчаў пад кармавыя культуры і бульбу. У канцы 90-х гг. ХIХст. – пачатку ХХст. яны выраслі адпаведна ў 6 і 3 разы. Вытворчасць збожжа прызначалася пераважна на корм жывеле і вінакурства. Як рыначная галіна развівалася свінагадоўля. На знешні рынак маёнтак “Бердаўка” пастаўляў спірт, малочныя прадукты, мяса і сала, буйную рагатую жывёлу, ільновалакно і пакулле, алейнае семя.

Сталыпінская аграрная рэформа паскорыла працэс распаду дваранскай паўфеадальнай уласнасці. Гаспадарка маёнтка адчувае цяжкасці, А.С. Дамбавецкі пачаў прадаваць свае землі. 15 мая 1913 года прададзена 19 дзесяцін М. Мікалаевічу, затым 7 дзесяцін Сантоцкаму Івану. У хуткім часе пачалася першая сусветная вайна, затым рэвалюцыя, грамадзянская і савецка-польская войны...

…Палац А. С. Дамбавецкага стаіць у вёсцы Бердаўка як нямы сведка той бурлівай і цікавай гісторыі, якая пракацілася па нашым краі. Сёлета спаўняецца 167 год з дня нараджэння А. С. Дамбавецкага, які пакінуў на нашай зямлі свой след. Імя А.С. Дамбавецкага мы можам знайсці ў беларускіх энцклапедыях, у падручніках па гісторыі Беларусі.
Сябры клуба “Спадчына”, што дзейнічае пры гісторыка-краязнаўчым музеі Бердаўскай СШ, вырашылі ўвекавечыць памяць аб гэтым чалавеку. Выпускнік школы 1980 года скульптар Рычард Груша зрабіў мемарыяльную шыльду з выявай А. С. Дамбавецкага, якая пасля дазволу ўладаў размесціцца на фасадзе сельскага Дома культуры (былы палац). ^


Якая справа, такая і слава
Многім вядомая старая быль пра людзей, якія пераносілі каменне. Аднаго разу іх спыталі, што яны робяць. ”Ці не бачыце, каменне нашу”, – рэзка адказаў адзін. “А я зарабляю на хлеб для сям’і”, – спакойна адказаў другі. ”Я будую храм для людзей”, – з упэўненасцю адказаў трэці. І кожны з іх меў рацыю. Хаця разуменне імі сутнасці чалавечага дзеяння рознае. У сваім жыцці кожны чалавек выбірае для сябе пэўныя мэты, пэўныя каштоўнасці.

Гэты чалавек у свае 73 гады актыўны, працягвае рабіць людзям дабро, ён бескарыслівы, сумленны і справядлівы. Такім яго выхавалі бацькі, загартавала жыццё. Ен сам абраў свае жыццевыя арыенціры, сам стварыў сябе.

Нарадзіўся Мечыслаў Іосіфавіч Нітко 1 снежня 1933 года ў вёсцы Пекары Гнезненскага павета Познанскага ваяводства. Бацька, Юзэф Янавіч, працаваў мастэляжам (конюхам), а затым, закончыўшы курсы бухгалтараў, – бухгалтарам конезавода ў Гнезна. Маці памерла ў маладым узросце, калі Мечыславу быў усяго 1 год і 7 месяцаў. Мачаха, Марта Янаўна, сціплая, акуратная і працавітая жанчына, замяніла яму маці і ўсю сваю душэўную цеплыню і ласку аддала прыёмнаму сыну і дачцэ Люцыі.

У міжваенны перыяд у Польшчы паспяхова развівалася конегадоўля. Да сярэдзіны 30-х гадоў колькасць коней дасягнула чатырох мільёнаў галоў. Вось тады ўрад краіны прыняў рашэнне будаваць конезаводы ва ўсходніх крэсах.

Адзін з такіх племянных конезаводаў будуецца ў 1934-1935 гадах у вёсцы Бердаўка на тэрыторыі былога маёнтка Дамбавецкага. Былі ўзведзены тры цагляныя прасторныя стайні пад чырвоным шыферам агульнай плошчай 1878 кв.м. на 120 галоў племянных жарабцоў, манеж, ветэрынарны лазарэт з ізалятарам, склады фуражу, конскага інвентару і інш. Пабудаваны 4 драўляныя шасцікватэрныя жылыя дамы з мансардамі для спецыялістаў (кожны па чатыры кватэры для сямейных і па дзве аднапакаёвыя кватэры для халасцякоў).

Былі ўзведены каменны аднапавярховы асабняк з мансардаю для дырэктара конезавода, будынак школы з трыма класнымі пакоямі, настаўніцкай і гардэробнай, распачалося будаўніцтва драўлянага касцёла. У адным з новых дамоў размясціўся дзіцячы сад, які наведвала каля 40 дзяцей служачых конезавода, выкладчыкаў школы ральнічай (агранамічнай), настаўнікаў.

27 спецыялістаў накіравалі з Гнезна і Бяла-Падляскi: прыехалі Бортнік Уладзіслаў, Вайцяховіч Браніслаў, Смотр Станіслаў, Сегенчук Мікалай, Светлік Ян, Свярчэўскі Франц, Турок Петр, Пэрдон Эдвард, Шчэрба Юзеф, Кавальскі Станіслаў, каваль Борак Карл, ветэрынар Прэнткоўскі Ян, бухгалтар Нітко Юзеф і іншыя. Дырэктарам конезавода быў назначаны маёр Станіслаў Сігмунд.

Усе мастэляжы мелі парадную форму шэрага колеру, якая складалася з мундзіра, галіфэ, шыняля і фуражкі з какардай, на якой была выява арла, і хромавых ботаў.

Сям’я Нітко пасялілася ў доме, пабудаваным у канцы 70-х гадоў ХІХст. для прыслугі маёнтка. Тут жа знаходзілася бухгалтэрыя і святліца (пакой для адпачынку работнікаў), дзе размяшчалася радыё, маленькая бібліятэчка і некаторыя перыядычныя выданні на польскай мове. Заробак у служачых конезавода быў прыстойны – 150-220 злотых у месяц, а бухгалтар атрымліваў у 1,5 разы болей. У тыя часы добрая карова каштавала 100 злотых. Гаспадарка займалася ўзнаўленнем і гадоўляй высокаякасных коней на племя. Яна забяспечвала жарабцамі-вытворнікамі конегадоўчыя прыватныя гаспадаркі. На конезавод былі завезены 120 племянных жарабцоў чыстых ангельскіх крывей, а таксама шведскія гудбрансдалі. Пры заводзе меліся свінарнік, аўчарня, вадзяны млын.

Хутка ляцелі дні, месяцы, гады. Бацька Мечыслава добрасумленна працаваў, старанна вёў бухгалтэрыю конезавода. Адрозніваўся пунктуальнасцю і акуратнасцю. Марта Янаўна ўвіхалася па хатняй гаспадарцы. У сям’і быў дастатак. Дзяцінства Мечыслава было бестурботным і праходзіла ў гульнях і забавах…

1 верасня 1939 года пачалася Другая сусветная вайна, а 19 верасня ў Бердаўцы з’явіліся рэгулярныя войскі Чырвонай Арміі, якія раскватараваліся ў палацы Дамбавецкага, прыстасаваўшы яго пад казармы. У парку размясцілі танкеткі і гарматы.

У хуткім часе ўсталявалася Савецкая ўлада. Пачаліся пераўтварэнні. Школа ральніча спыніла сваю дзейнасць. Ужо 24 верасня 1939 года аднавіла работу адукацыйная школа, навучанне ў якой было пераведзена з польскай мовы на беларускую.

У пачатку 1940года 16 сем’яў асаднікаў, якія жылі ў Бердаўцы, вывезлі ў Варкуту. У вёсцы Ваўкаўцы арганізуецца першы ў сельскім савеце калгас імя Молатава, а 15 снежня 1940 года адбыліся выбары ў мясцовыя Саветы дэпутатаў працоўных. Конезавод сваю дзейнасць не прыпыніў. Кіраўніком конезавода стаў Ігар Крыжаў.

Бацькі Мечыслава хваляваліся. Хадзілі чуткі: пад Катынню, што на Смаленшчыне, саветы расстралялі звыш 20 тысяч польскіх афіцэраў, настаўнікаў, ксяндзоў. Пагаворвалі, што хутка ізноў пачнецца вайна. Гітлер рыхтуецца да нападу на Савецкі Саюз…

Так яно і сталася. На досвітку 22 чэрвеня 1941 года з боку Ліды пачуліся выбухі, бачыліся бліскавіцы і ў неба ўздымаліся клубы густога чорнага дыму. Немцы бамбілі горад, вакзал, аэрадром… У гэты ж дзень чырвонаармейцы спешна пакінулі вёску. Прайшло некалькі дзён у трывожным чаканні. Фашысты з’явіліся ў Бердаўцы 27 чэрвеня. Сямігадовы Мечыслаў памятае, як па шашы ў бок Іўя праехаў бронетранспарцёр і некалькі матацыклетаў з кулямётамі. Праз некаторы час яны вярнуліся назад, а затым праз вёску пайшлі машыны, танкі, брон