Реферат: Этногенез белорусов

МIНIСТЭРСТВААДУКАЦЫI РЭСПУБЛIКIБЕЛАРУСЬ

Рэферат на тэму:

«Этнагенез беларусаỹ»

МIНСК,2001

Зместрэферата:

«Паслядах беларусаỹ»….………………..……………5

Лiтаратура……………………………………………..14

Уступ

Ужо болей, якчвэрць стагоддзятаму ў навуковайлітаратурыадбылася значнаядыскусiя паміждаследчыкамірозных навук(археолагі В.В.Сядоў, П.М. Траццякоў, В.Ф. Салаўёва, мовазнаўцаВ.А. Жучкевіч, этнограф М.Я.Грынблат) папытанню паходжаннябеларусаў якнароднасці.В.В. Сядоў прапанаваўканцэпцыюфарміраваннябеларусаў якэтнасу ў вынікуасіміляцыіпрышэльцамі-славянамістаражытнагабалцкаганасельніцтва, якое пражывалана сучаснайтэрыторыіБеларусі. Гэтыпрацэс прывёўда з'яўленняасаблівасцей, што адрозніваюцьнаш народ адіншых славянскіхнародаў. Астатніянавукоўцыкрытыкавалінекаторыяпалажэнніканцэпцыі, але, як было падкрэсленапасля завяршэннядыскусіі, «посуществу всевыступавшиев дискуссиипризнают участиебалтскогокомпонентав формированиибелорусскойэтническойобщности» (Отредакции, 1969, с.121). Такім чынам, канцэпцыя В.В.Сядова атрымалапрызнанне сяроднавукоўцаў.Але спробыразвіць і ўдакладніцьяе палажэнніна канферэнцыі«Этнагенезбеларусаў»(1973 г.) (Этногенезбелорусов,1973) не была ажыццеўлена.Комплекснаевывучэнне гэтайжыццёва важнайпраблемы былопрыпынена.Толькі ў апошнічас, пасля стварэннядзяржавы наБеларусі янаапынулася ўцэнтры інтарэсаўдаследчыкаўрозных навук(Усебеларускаяканферэнцыя...,1993).

Аднак такізначны часзабарон прывёўда значныхнедахопаў увырашэннігэтага пытання.Перш за ўсё, сказваеццаадсутнасцькомплекснагападыходу зулікам дадзеныхусіх навук. Такнесумненна, што развіццёі паглыбленне(у значнай ступеніі далейшаяправерка) канцэпцыіпатрабуе ўдакладніцьшлях складаннянасельніцтваБеларусі ўрозных гістарычна-этнаграфічныхрэгіёнах (Титов,1983) з улікам арэалаўрозных дыялектаўі груп гаворак(Лінгвістычнаягеаграфія...,1969), а таксамададзеных археалогіі.

Зараз толькіў этнаграфіііснуе канцэпцыяпаходжаннябеларусаў(Піліпенка,1993). Але след адзначыць, што цэнтр іхфарміраванняяк этнасу незвязаны з аднымз рэгіёнаўБеларусі інават дакладнане адпавядаегрупоўцы дыялектаў(Титов, 1983, с. 115).

У археалогііасноўнай праблемайлічылася толькіпытанне ўдакладненнячасу з'яўленняпершых славянна Беларусі(Левко, 1990; Митрофанов,1978, с. 125; Поболь, 1983; Штыхаў, 1992, с. 33–36).Такое перабольшваннезначэння толькіаднаго пытаннядае магчымасцьне займаццаабагульненнямівялікагаархеалагічнагаматэрыяла.Прасцей выдвігацьнеабгрунтаваныяматэрыяламдумкі (наваті не гiпотэзы, таму што аргументаўна карысць тойці іншай думкінават не прыводзіцца)у якасці т.зв.«прыярытэтных».Яны маюць толькіадзіны «прыярытэт»– знайсці славянна Беларусіў як мага старажытнейшыячасы. Тамуматэрыяльнаякультура неаналізуеццаў комплексеі, як правіла, без разглядушырокага колааналогій. Усёгэта ствараевыдатную глебудля розных«навуковых»спекуляцый.

Калі ж мець наўвазе вынікэтнічных працэсаўна Беларусі(кантакты паміждзвума этнасамі– славянаміі балтамі, асіміляцыяславянамібалтаў як перадумовафарміраваннябеларусаў), тотрэба вызначыцьчас, калі славянеасвойваюцьбольшую часткуарэала, дзе ўдалейшым фарміруеццабеларускінарод. Следулічваць туюакалічнасць, што дадзеныяархеалогііне даюць магчымасцідакладна вызначыцьэтнас многіхкультур. Насённяшні момант, першай бесспрэчнаславянскайкультурай можналічыць толькіпражскую (5 – 7стст. н.э.) напаўднёвымзахадзе Беларусі.Але помніківельбарскайкультуры, якіязнаходзілісятут, у ЗаходнімПалессі ў большранні час (2 –4/5 стст.), належацьда готаў (усходніхгерманцаў). Ітолькі нашчадкіпражскай культуры(носьбіты культурытыпу Лукі-Райкавецкай)пранікаюцьу 9 ст. на поўначБеларусі.

Невырашанайдля археалогііБеларусі застаеццаі праблемахіатусу паміжстаражытнасцямі5 – 8 стст. і СтаражытнайРусі. Не распрацаваныяшчэ і пытанніфарміраванняўсіх славянскіхплямёнаў наБеларусі.

Недастатковадаследуюццапытанні паходжаннябеларусаў іў мовазнаўстве(Вячорка, 1983, с.8–10; Клiмчук, 1983, с.25 – 26). Справа ўтым, што балтыйскімоўны арэалпадзяляеццана шэраг моўасобных плямён(Мажюлис, 1974) i арэальныяасаблівасці(гідранімія, фанетыка) убалтыстыцыраспрацаваныдастатковагрунтоўна. Ітаму трэбаўлічваць існаваннетрох раёнаўна Беларусі, якія адрозніваюццапа гідронімах(т.ч. па мовахбалцкаганасельніцтва).

Таму ỹ наступнымартыкуле будзезроблена спробапры супастаўленнідаддзеныхархеалогіі, мовазнаўстваі этнаграфіівызначыцьперадумовыфарміраваннябеларусаў іна прыкладзебольш даследаванныхрэгіёнаў праслядзіцьпрацэс змену культуры.

«Паслядах беларусаỹ»

Несумненна, больш старажытнымсведчаннемаб балцкімсубстраце наБеларусі з'яўляюццазвесткі гідраніміі.Як ужо адзначалася, на Беларусівыдзелены трыраёны. В.В. Сядоўсупастаўляўіх з археалагічнымікультураміранняга жалезнагавеку (I тыс. дан.э. – 5 ст. н.э.) (Седов,1970, с. 24).

Першы, паўночныраён, які характаразуеццаназвамі з канчаткамі-ея, займае паўночную(на поўнач адр. ЗаходняяДзвіна) i паўночна-усходнюю(Верхняе Падняпроўез бассейнамр. Сож) часткіБеларусі, атаксама працягваеццана захад, у Латгаліюі на ўсход, уСмаленскаеПадняпроўез суседніміраёнамі Волга-Окскагаміжрэчча (Седов,1963, с. 28). Несумненнасувязь гэтагараёну з латгальскаймовай у гідраніміі(Топоров, 1990, с.372). Сувязь прасляежананават у сінтаксісусказаў (у басейнеЗаходняй Дзвіны)(Прохорова,1991, с. 31). Поўнагасупадзенняарэалу з этнаграфічнымірегёнамі цідыялектамібеларускаймовы цяжкачакаць. Трэбамець на ўвазеі магчымасцьнекаторагазмянення межаўу часе культурнагаразвіцця. Утакім выпадкуз гэтым арэаламможна суаднесцірэгіёны Паазёр'яі Падняпроўяі паўночна-усходнідыялект. Пададзеных археалогііз гэтым арэаламсуадносіццаднепра-дзвінскаякультура.

Другі, цэнтральныраён, які характаразуеццагідронімаміз канчаткамі-ія (Седов, 1963, с.28) займае сярэднюючастку паўночна-заходняйБеларусі. Такіягідронімысустаракаюццаў Літве, акрамяяе паўночна-усходняйчасткі (селоны)(Ванагас, 1981, с.92) і іх можнааднесці далітоўцаў. Здыялектамібеларускаймовы гэты раённе супадае. Ёнмесціцца начастках арэалаўдвух дыялектаўі сярэднебеларускіхгаворак. Нямадакладнагасупадзенняз этнаграфічнымірэгіёнамі(ахопліваеЦэнтральны, часткі Панямоння, Паазёр'я і УсходнягаПалесся). Пададзеных археалогіігэтаму раёнудакладна адпавядаеарэал культурыштрыхаванайкерамікі наБеларусі.

Для другогараёну гідранімііслед адзначыцьнаяўнасцьзмешаннайпаласы з паўночнымраёнам і складанаясітуацыя (накладаннеарэалаў) з трэцімраёнам. Змешаннаяпаласа гідронімаўна поўначыраёна суадносіццаз абшарамі, напомніках якіхвызначаныэлементы абедзвюхкультур (днепра-двінскайі штрыхаванайкерамікі).

Апошні, трэціраён, які характаразуеццагідронімаміз -да (Седов, 1963, с. 29) і -ва (Непокупный,1981, с. 109), ахопліваеПанямонне (безр. Віліі). Ягозвязваюць зяцвягамі. Гэтыраён працягваеццана тэрыторыюЛітвы і ахопліваеяе паўднёвуючастку, дземесцяццапаўднёва-аўштайскія, ці дзукскіяговары. Яны пафанетычныхасаблівасцяхадносяцца даяцвягаў, як івостраўныялітоўскіяговары на Беларусі(Дзятлава). Такіяж асаблівасцімаюць балтызмыва ўсім гэтымраёне (Вячорка,1983; Непокупный,1976). Гэты гідранімічныраён супадаез паўночна-заходняйпадгрупайгаворак паўднёва-заходнягадыялекту ізнаходзіццаў межах аднагарэгіёна Панямоння.Гэта вобласцьсупадае з арэаламкультуры каменныхкурганаў 5 – 12стст. н.э., носьбітыякой былі яцвягамі.

Па дадзеныхмовазнаўстваможна датавацьчас існаваннягэтых раёнаў.Так, балцкімасіў гідраніміівельмі архаічныі падобны ваўсім вялікімарэале. Падзелпрабалтыйскаямовы пачаўсяпрыблізна каля5 ст. да н.э., каліаддзяляеццазаходнебалцкідыялект, з якогапазней выйшліпрускі, яцвяжскіі куршскі, атаксама блізкародныяда іх земгальскіі селонскі(Мажюлис, 1981, с.103), таму i трэціраён можнадатаваць часамне раней 5 ст.да н.э. Прыкладнаў гэты часфарміруеццакультуразаходнебалтыйскіхкурганоў, носьбітыякіх пачынаюцьпранікаць узаходнюю часткуарэала кульутрыштрыхаванйкерамікі. Аднаку другой паловеI тыс. да н.э. –пачатку I тыс.н.э. уплыў заходніхбалтаў на ўсходбыў слабы. Алеў гэтай частцыБеларускагаПанямоннязнаходзіццаперыферыякультуры штрыхаванайкерамікі(слабазаселеныяабшары). І тамуна частцы Панямонняадбылося суіснаваннедзвюх моў(археалагічныхкультур) і, яквынік, накладаннедзвух гідранімічныхраёнаў.

Падзел усходнебалцкаймовы пачаўсяна рубяжы н.э.і канчатковазавяршыўсятолькі ў 5 – 7 стст.н.э. (Мажюлис,1974, с. 122). Прычынамігэтага разыходжанняяўляюцца кантактыносьбітаўлатышскай(латгальскай)мовы з фіна-вуграмі.Да таго, у 5 – 7стст. н.э. пачаласяіх міграцыяна тэрыторыюфінаў на поўначад р. ЗаходняйДзвіны (Даугавы)(Мажюлис, 1974, с.123 – 124). Як адзначаласявышэй, у 5 ст. н.э.у Панямонніз'яўляеца культуракаменных курганоў(яцвягі). Каменныякурганы ў БеларускімПанямоннііснуюць да 13ст., а пазнейна правабярэжжыіх змяняюцькаменныя магілы12 – 16 стст. (Зверуго,1989, с. 30 – 42). У 5 ст. н.э.у астатняйчастцы Панямоння(басейн р. Віліі)знаходзяццапомнікі культурыўсходнелітоўскіхкурганоў, якіяіснуюць тутда 12 ст. Гэты абшарадпавядаелетапіснайзямле Нальшаны.

Такім чынам,існаваннераёнаў балцкайгідранімііна Беларусіможна лічыцьнесумненнымна працягуранняга жалезнагавеку, амаль да5 – 7 стст. н.э. І ўгэтыя часызакладываюццавысновы дляфарміраваннягісторыка-этнаграфічныхрэгіёнаў Беларусі.І з гэтага часуможна сцвярджацьаб вытокахасаблівасцейПанямоння, якоетады складаеццаз дзвюх культурныхабласцей (яцвягіі Нальшаны).

Можна гаварыцьі аб пачаткускладаннярэгіёна ЗаходнягаПалесся, якой, у асноўным, супадае з палескайгрупай гаворакі арэалам пражскайкультуры 5 – 7стст. н.э. наБеларусі (Белорусскаяархеология,1987, с. 75 – 77). Да гэтагачасу, уключаючыі 8 – 9 стст. н.э., адносяць із'яўленне ранніхславізмаў убалцкіх мовах(Топоров, 1991, с.9). Але немагчымаадносіць ЗаходняеПалессе дапрарадзімыславян. Справаў тым, што ранейтут пражываліплямёны вельбарскайкультуры, якіяналежалі даготаў (усходнегерманскіяплямёны).

Складанейсправа дляастатняй частцыБеларусі. Справаў тым, што абедзвеасноўныяархеалагічныякультуры(днепра-дзвінскаяі штрыхаванайкерамікі) знікаюцьу 5 ст. н.э. У гэтычас на тэрыторыіпаўночнай, цэнтральнайі ўсходняйБеларусі (І –ІІІ регіёны)распаўсюджваюццапомнікі банцараўскай, тушамлянскайі калочынскайкультур, а таксаманосьбіты культурыпскоўскіхдоўгіх курганоў(атокінсківарыянт) (Штыхаў,1992). Помнікі первыхтрох культурраней аб'ядноўваліў адзіную культурнуюеднасць тыпаБанцараўшчыны-Тушамлі-Калочына.Але ў апошнічас стала відавочна, што яны яўляюццарознымі культураміі адрозніваюццапа асаблівасцяхузнікнення(розны час ірозныя культуры, на выснове якіхяны складаюцца), па рысах матэрыяльнайкультуры (асаблівасціпахавальнагаабрада, керамічныкомплекс). Прабанцараўскуюі тушамлянскуюкультуры можнасцвярджаць, што яны ўзнікліна аснове папярэдніхкультур (банцараўскаяяк вынік развіццякультуры штрыхаванайкерамікі ў 5ст. н.э., тушамлянская– з старажытнасцейднепра-дзвінскайкультуры Смаленшчыныў 3 — 4 стст. н.э.(Шмидт,1996)). Калочынскаякультура ўзнікаена высноверазвіцця насельніцтвакіеўскай культурыў 5 ст. н.э.

Атокінсківарыянт з'яўляеццачасткай вялікагаарэалу культурыпскоўскіхдоўгіх курганоў.Прыход новаганасельніцтваадзначанытолькі длятэрыторыіапошняй культуры(паўночнаяВіцебшчына).

На гэты часматэрыялыдаследаванняўне дазваляюцьдакладна вызначыццьмежы гэтыхчатырох культур.Таму цяжкарабіць супастаўленніз межамі рэгіёнаўі дыялектаў(гаворак). Так, не выключанаверагоднасцьсупадзенняарэалу калочынскайкульутры змозырскайгрупай гаворак.Але ўдакладняеццапаўночная мяжараспаўсюджанняпомнікаў гэтайкультуры (магчыма, яны сустракаюццаі далей на поўнач).Арэал банцараўскайкультуры ахопліваеЦэнтральнырэгіён і паўднёвуючастку Паазер'я.

Вельмі цікаваясітуацыя назіраеццаў паўночна-усходняйБеларусі, дзепа дадзеныхлінгвістыкібачна налажэннепаўночнай івіцебска-магілёўскайгруповак говараўпаўночна-усходнягадыялекту. Такаясітуацыя адбываеццаі ў гісторыінасельніцтва(змене археалагічныхкультур). Так, паўночнаячастка мяжывіцебска-магілёўскайгрупоўкі адпавядаемяжы паміждзвюма лакальнымігрупамі днепра-дзвінскайкультуры (заходняяі смаленская).Пазней, у 3 5 стст. н.э. менавітана месцы гэтыхгруп узнікаюцьатокінская(заходняя) ітушэмлянская(усходняя) культуры(Шадыро, 1985, с. 108 –112; Шмидт, 1991, с. 40). Зарэалам тушамлянскайкультуры можнасуаднесціраспаўсюджанневіцебска-магілёўскайгрупы гаворак.Пазней, у 8 ст.н.э. у паўночнючастку арэалутушэмлянскайкультуры прыходзяцьз захаду носьбітыкультурысмаленска-полацкіхдоўгіх курганоў.Мясцовае насельніцтвазначна скарачаецца(Енуков, 1990, с. 127 –128; Шмидт, 1991, с. 41). Тамуда гэтага часуможна аднесціфарміраваннескладанаймоўнай сітуацыі(накладаннегаворак) напаўночнымусходзе Беларусі.

Але ўсё вышэйсказанаеможа быць доказампрацэса фармiраваннярозных субстратныхтрадыцый дляэтнічнай прасторыБеларусі. Алепатрэбна некаянадбудова надгэтым прасторам(магчыма, адзіныэтнічны слой– суперстрат), якая і аб'ядналагэтыя рознакультуровыяі рознаэтнічныятрадыцыі ўнапрамку фармаванняновай этнічнайеднасці – беларусы.

Дадзеныя абстварэнні такойдастатковаадзінай этнічнайпрасторы можнаатрымаць прыаналізе картыдыялектаў ігруповак гаворак.Для ўсёй Беларусіхарактэрнанаяўнасць дзвухасноўных дыялектаў(паўднёва-заходніі паўночна-усходні)з пераходнымісярэднебеларускімігаворкамі ііснаваннемізаглос, якіяаб'ядноўваюцьабодва дыялекты.У асноўныхрысах гэтыпадзел супадаез племянныміарэаламі дрыгавічоўі крывічоў(Клiмчук, 1983, с. 26; Лысенка, 1991, Штыхаў,1992). Тым больш, штоў цэнтральнайчастцы Беларусіі было месцацеразпалоснагапражыванняабодвух плямёнаў.

Наяўнасцьадзіных ізаглоспрывяло датаго, што Ф.Д.Клімчук прызнаўіснаваннебалта-славянскайеднасці наБеларусі ўбольш раннічас (6 – 8 стст. н.э.– банцараўскаякультура) (Клiмчук,1983, с. 26). Да таго жгэтая канцэпцыяне дазваляевызначыцьвытокі радзімічаў(у адрозненніастатніх славянскіхплямёнаў яеносьбіты неадбыліся накарце дыялектаўасобнай групай).

Але для гэтагачасу нельгагаварыць абкантактах (цісувязях) паміжносьбітаміпражскай ібанцараўскайкультур. Продкамілетапісныхдрыгавічоўбылі носьбітыкульутры тыпуЛука-Райкавецкая(Лысенко, 1991, с.95; Седов, 1982, с. 116), якаяўзнікае навыснове культурыПрага-Корчакі на Беларусізаймае яе арэал…Дрыгавічыпачалі асвойвацьземлі на левабярэжжыПрыпяці нераней 9 – 10 стст.(Лысенка, 1991, с.96), але большасцьпомнікаў банцараўскайкульутры знікаюцьраней, у 8 ст. н.э.(Митрофанов,1978, с. 153) і толькімалая іх часткаіснуе ў пачатку9 ст. Але у гэтычас (9 – 10 стст.)дрыгавіцкіямогільнікіў Падняпроўізаймалі толькібылы Рэчыцкіпавет і ніжняецячэнне Беразіны(Лысенко, 1991, с.94), т.ч. па-за арэаламбанцараўскайкультуры. Поўнаезасяленнедрыгавічаміўсёй сваёйтэрыторыі можнааднесці да 10 –11 стст. (Заслаўе)(Лысенка, 1991, с.124), а ў ВерхнімПадняпроўіяны з'яўляюццаў канцы 10 – пачатку11 стст. (Лысенко,1991, с. 99). Такім чынам, распаўсюджаннеславян на ўсёйБеларусі (які пачатак працэсускладаннябеларускаймовы) нельгаадносіць ранейза 10 стст. (магчыма, у нейкай мерыі да 9 ст.). Але гэтачас вельміскладаныхпадзей ва ЎсходняйЕўропе (складаннедзяржавы СтаражытнаяРусь суправаджаласясур'ёзнымізменамі ў рассяленнірозных плямёні нават ва ўсіхгалінах жыцця).

Асаблівасціскладанняпаўночна-усходнягадыялекту мовы, як і наяўнасцьадіных ізаглос, што аб'ядноўваюцьабодва дыялекты, можна звязвацьса складанымпрацэсам фарміраваннякрывічоў. Так, у матэрыяльнайкульутры (пахавальныабрад і інвентар)смаленска-полацкіхдоўгіх курганоўіснуюць дзветрадцыі. Помнікіз першай традыцыяй(звязаны з балтамі, верагодна, латгаламі)з'яўляюцца ў7 – 8 стст. у ПолацкімПадзвінні іў сярэдзіне8 ст. распаўсюджваюццаў СмаленскімПадняпроўі.У выніку гэтагана Смаленшчынезнікае тушамлянскаякульутра. Пазней, у Днепра- Дзвінскімміжрэччы з'яўяюццапомнікі з другойтрадыцыяй(славяне). Алетолькі ў 9 ст.гэтая традыцыяпераважае укультуры. Зсярэдзіны 9 ст.носьбіты кульутры(але ўжо са значнымуплывам славян)пачынаюцьміграцыю назахад, у ВіцебскаеПадзвінне. Ітолькі ў канцы9 – пачатку 10 стст.у СмаленскімПадняпроўіў выніку прыходуновай хваліславян культурадоўгіх курганоўзнікае. Але назахадзе, у Падзвінніяна існуе даканца 10 – пачатку11 стст. (яе элементыадзначаны іпазней у старажытнарускіхкурганах зтрупапалажэннем)(Енуков, 1990, с. 126 –130). Насельніцтва, якое прынеслаасаблівасцідругой традыцыікультурысмаленска-полацкіхдоўгіх курганоў, прыйшло з поўдня(курганы зтрупаспаленняміГомельска-МагілёўскагаПадняпроўя)уздоўж Дняпраў 9 ст. і неслакераміку, якуюможна звязвацьз культурамітыпу раменска-боршаўскайі Лукі-Райкавецкай.

Пры такім складанымшляху фарміраваннялетапісныхкрывічоў ёсцьмагчымасцьвызначыцьспрэчныя пытанні.Так, з'яўленнеізаглос, якіяаб'ядноўваюцьабодва дыялектымовы, можнааднесці толькіда 9 ст. і звязацьз існаваннемкультурыЛукі-Райкавецкайна поўдні Беларусі(продкі дрыгавічоў)і пранікненненосьбітаў гэтайкультуры напоўнач (другаятрадыцыя ўкультурысмаленка-полацкіхдоўгіх курганоў).У такім разе, летапісныхкрывічоў следлічыць у этнічныхадносінахбалта-славянамі(да канца 9 ст.у СмаленскімПадняпроўі, да канца 10 ст.у Падзвінні)і адзначыць(асабліва дляПадзвіння)павольнуюасіміляцыюславянамімясцоваганасельніцтва.Да таго ж гэтыабшар знаходзіццана вельмі ажыўленыхгандлёвыхшляхах (з варагаўі грэкі з Ловаціда Дняпра, такі па ЗаходняйДзвіне), тамутут ў складаныхэтнічных працэсахмаглі прымацьудзел і іншыяэтнасы (варагіі ноўгарадскіясловене (палетапісу «Полоцк– город Словеньск»)).

Доказам абпавольнымхарактарыасіміляцыімясцовага, балцкага насельніцтвана поўначыБеларусі можабыць і такаяасаблівасцьмовы як аканне.Яе высновы былізакладзеныў папярэднічас (Седов, 1970, с.184 – 185) і захавалісятаму, што этнакультурныяі камунікатарныясувязі засталісянязменныміі з прыходамславян (Чекмонас,1983, с. 67 – 68). Час гэтагапрыходу можнаправерыць здапамогайдадзеных злітоўскай ілатгальскіхмоў. Справа ўтым, што інтэнсіўныясувязі паміжусходнебалцкіміі ўсходнеславянскімімовамі пачалісяў 9 – 10 стст., а злітоўскай –нават з другойпаловы 9 ст.

Такім чынам, пачатак фарміраваннядыялектаўпачынаеццаі 9 – 10 стст. Відавочна, што значнуюролю ў этнічныхпрацэсах меліі знешнепалітычныяўмовы. Да тагож з'яўленнедзяржаўныхутварэнняў(Полацкае, Тураўскаеі іншыя княствы), якія ўключаліў свой складзначныя часткіБеларусі зарэаламі будучыхдыялектаў, стваралі спрыяльныяўмовы дляэтнакультурнагаразвіцця.

Тут след падкрэсліцьасаблівасціразвіцця тэрыторыірадзімічаў.У адрозненнеад астатніхславянскіхплямёнаў Беларусіяны займаліадносна невялікуютэрыторыю. Уіх матэрыяльнайкультуры бачнызначны балцкікампанент. Алеразвіццё гэтайтэрыторыі непрывяло дафарміраванняасобнагаэтнаграфічнагаці лінгвістычнагаабшару. Усёгэта было абумоўленаскладанайгісторыяйгэтага рэгіёну(Пасожжа).

Так, у трэцыяйчвэрці І тыс.н.э. тут нямаадзінай архелагічнайкульутры: напоўначы –тушамлянская(да 9 ст.) (Енуков,1990, с. 172) і на поўдні– калочынская(Макушников,1992, с. 74 – 75). Першыянесумненныяславяне з'яўляюццатут у 8 – 9 стст., але належацьяны да раменска-боршаўскайкультуры (Макушников,1987, с. 15 – 16). Як і напоўначы Беларусі, гэта не прывялода рэзкай сменыкультуры.Абшчынна-племянныяцентры, штосфарміравалісяраней, працягваюцьіснаваць (Макушников,1992, с. 75). Верагодна, што гэты сімбіёзславян (носьбітаўраменска-боршаўскйакультуры) імясцовагабалцкага насельніцтвамеў вынікамфарміраваннерадзімічаў.ПадпарадкаваннерадзімічаўКіеўскамукняству ў канцы10 ст. таксамане прывяло дазмен, верагодна, таму, што залежнасцьабмяжоўваласятолькі данінайКіеву. Знішчэннепасяленчайструктурыадбылося пазней, у канцы 11 – першайтрэці 12 стст., калі пачынаеццаінтэнсіўнае«адзяржаўленне»гэтай тэрыторыі.У ніжнім Пасожжыяк цэнтр кіраванняі хрысціянізацыіўзнікае Гомель.Тэрыторыярадзімічаўу гэты час падзеленапаміж дзвумакняствамi(Чарнігаўскімі Смаленскім), а гэта таксамане спрыяластварэннюэнаграфічнайеднасці.

Такім чынам, міграцыя славянна тэрыторыірозных балцкіхплямёнаў набольшай частцыБеларусі ў 9 –10 стст. прывялада стварэнняўмоў для фарміраваннябудучага беларускаганарода. Тут неслед перабольшвацьэтнічную еднасцьвялікай дзяржавыЎсходняй Еўропы– СтаражытнайРусі. І тамупачатак працэса, што прывёў даўзнікненнябеларусаў можнаадносіць да10 ст.

Міграцыя славянна абшары Беларусіне мела мэтайпоўнае знішчэннемясцоваганасельніцтваі захоп тэрыторыі.Яна ішла ўздоўжгандлёвыхшляхоў і меламэтай падпарадкаваннемясцоваганасельніцтвадля далейшайэксплуацыі(на пачатку, гэта абмяжоўваласязборам даніны).Для кантролюза гандлем ісуседнімітэрыторыямізасноўвалісягарады (цэнтрыўлады, гандлю, рамёстваў, апотым духоўнагажыцця). Асноўнымішляхамі рассяленняновага насельніцтвабылі рэкі:

Заходняя Дзвіна, далей Дзісна

Дняпроўская Бярэзіна – вярхоўе Віліі

Свіслач – вярхоўя Нёмана

Ясельда – Шчара – Нёман.

І таму асноўныярэшткі (астраўкі)балцкага насельніцтвасустракаюццаў міжрэччахі вадападзелахрэк.

У 10 ст. славянаміне была падпарадкаванаўся сучаснаятэрыторыяБеларусі. Алеў гэты час з'яўляюццараннедзяржаўныяўтварэнні(княствы) і яныпрацягваюцьгэтую справу, выконваючыі тыя ж мэты(кантроль загандлёвымішляхамі, падпарадкаванненовых тэрыторыйз жыхарамі-даннікамі).

Так сярэдняеПадзвінне былозамацаваназа Полацкамз дапамогайузвядзеннекрэпасцей уБраславе, Маскавічах, Дрысвятах, Рацюнках іасноўны прытокнасельніцтва(у асноўнымкрывічы) меўмесца ў 11 – 12 стст.

Такім жа шляхамбыло занятаВерхняе Панямонне.Так, могільнікідрыгавічоўтут з'явілісяў канцы 10 – пачатку11 стст. У гэтыж час пабудаваныўмацаванніНавагрудкаі Ваўкавыска(Зверуго, 1989, с.67, 99). І пад 983 г. маюццазвесткі абпаходзе Уладзімірана яцвягаў iпадпарадкаваннііх сваёй уладзе.Да 12 ст. адносіццазаснаваннеў ПанямонніГродна, Слонімаі Турыйска(Зверуго, 1989, с.63, 73, 75). Тое, што ўасваенні Панямонняпрымалі ўдзелакрамя дрыгавічоўі драўляне, валыняне ікрывічы таксамасведчыць накарысць думкіаб асваеннігэтага рэгіёнупад кіраўніцтвамдзяржавы. К 13ст. мяжа паміжславянамі ібалтамі праходзілапа р. Нёман.Распаўсюджаннебеларускаймовы ў паўночнайчастцы Панямонняі басейне р.Віліі адбылосяўжо ў часы Вялікагакняства Літоўскага(з 13 да канца 18стст.).

Заключэнне

Такім чынам, можна адзначыць, што падпарадкаваннеславянамімясцовагабалцкага насельніцтвазначнай часткіБеларусі ў 9 –10 стст. склалаперадумы дафарміраваннябеларускаганароду. Наяўнасцьна тэрыторыіБеларусі розныхбалцкіх плямёнаўі іх асіміляцыяпрышэльцаміпрывяло дастварэннярозных гісторыка-этнаграфічныхрэгіёнаў ірозных дыялектаў, груп гавораку складзе беларускагаэтнасу. Аднакз гэтага часуна Беларусіствараюццапершыя дзяржаўныяўтварэнні(старажытнарускіякняствы) і напрацэс развіццяэтнасу пачынаюцьуздзейнічацьтаксама і новыя, палітычныяфактары. Пазней, на новым гістарычнымэтапе (ў часыВялікага княстваЛітоўскага)працэс стварэннябеларускага(«рускага»)этнасу завяршаецца.

Этногенезбелорусов,1973. ТД научнойконференции.Мн.

Штыхаў Г.В., 1992.Крывічы. Мн.

Белорусскаяархеология.Достиженияархеологовза годы Советскойвласти. Мн., 1987.

Брейдак А.Б.,1988. Западнаяграница латгальскогои селонскогоплемени поданным языкав ХІІІ – XIV вв. //Балто-славянскиеисследования.1986. М. С. 219 – 228.

Вячорка В.Р.,1983. Некоторыеареальныеособенностифонетическогооформлениябелорусскихбалтизмов //Балто-славянскиеэтноязыковыеотношения висторическоми ареальномплане. ТД ІІбалто-славянскойконференции.М. С. 8 – 10.

Дучыц Л.У., 1991.БраслаўскаеПаазер'е ў ІХ–XIVстст. Мн.

Енуков В.В., 1990.Ранние этапыформированиясмоленско-полоцкихкривичей. М.

Зверуго Я.Г.,1989. Верхнее Понеманьев ІХ – ХІІІ вв.Мн.

Климчук Ф.Д.,1981. К историираспространениябелорусскихговоров вюго-восточнойЛитве // Балто-славянскиеисследования.1980. М. С. 214 – 221.

Климчук Ф.Д.,1983. К вопросу обутвержденииславянскоголингвистическогоэлемента натерриториинынешней Белоруссии// Балто-славянскиеэтноязыковыеотношения висторическоми ареальномплане. ТД ІІбалто-славянскойконференции.М. С. 25 – 26.

Левко О.Н., 1990. Путии характеррасселенияславян на территорииСеверо-восточнойБелоруссии// VI Международныйконгресс славянскойархеологии.ТД советскойделегации. М.С. 38 – 41.

Лінгвістычнаягеаграфія ігрупоўка беларускіхгаворак. 1969. Мн.

Лысенко П.Ф.,1991 Дреговичи.Мн.

МакушниковО.А., 1987. НижнееПосожье вовторой половинеІ тысячелетиян.э.: Автореф.дисс.… канд.истор.наук. Киев.

МакушниковО.А., 1992. К вопросуо поселенческойструктуревторой половиныІ тыс. н.э. в нижнемПосожье // НасельніцтваБеларусі ісумежных тэрыторыйу эпоху жалеза.Мн. С. 73 – 76.

Медведев А.М.,1996. БеларускоеПонеманье враннем железномвеке (І тысячелетиедо н.э. – 5 в.н.э.).Мн.

МитрофановА.Г., 1978. Железныйвек СреднейБелоруссии(VII – VI вв. до н.э. –VIII в. н.э.). Мн.

НепокупныйА.П., 1976. Балтийскаяи балто-славянскаягеографическаятерминологияБелоруссиии Украины.

Піліпенка М.Ф.,1993. Фарміраваннепачатковайэтнічнай тэрыторыібеларускаганарода // Усебеларускаяканферэнцыягісторыкаў.ТД. Мн. Ч. І. С. 24 –25.

Поболь Л.Д., 1983.АрхеологическиепамятникиБелоруссии.Железный век.Мн.

Cедов В.В., 1982. Восточныеславяне в VI –XIII вв. М.

Титов В.С., 1983.Иторико-этнографическоерайонированиематериальнойкультуры белорусовXIX – начала XX вв.Мн.

Усебеларускаяканферэнцыягісторыкаў.1993. Мн,. Ч. І, ІІ.

Шмидт Е.А., 1991.Археологическиекультуры железноговека в верховьяхр. Сожа. // Гомельщина: археология, история, памятники.Гомель. С. 39 – 41.

Шмидт Е.А., 1996. Обэтническойпринадлежностиплемен тушемлинскойкультуры IV–VIIIвв. н.э. в верховьяхДнепра // ГАЗ.№ 10. С. 33 37.