Реферат: Прадмова

Набывайце папяровую вэрсію на вэб-сайце http://www.knihi.net/



БЕЛАРУСКІ КЛЯСЫЧНЫ ПРАВАПІС

Збор правілаў

Сучасная нармалізацыя


Працоўная група для ўнармаваньня беларускага клясычнага правапісу: Юрась БУШЛЯКОЎ, Вінцук ВЯЧОРКА, Зьміцер САНЬКО, Зьміцер САЎКА.

Каардынаваў праект і падрыхтаваў друкаваную вэрсію Зьміцер САЎКА.

Асыстэнтка Настасься МАЦЯШ.


© Юрась Бушлякоў, Вінцук Вячорка, Зьміцер Санько, Зьміцер Саўка, тэкст, 2005
© Зьміцер Саўка, друкаваная вэрсія, 2005


Прадмова
Гэтая праца – вынік шматгадовае дзейнасьці дзеля ўдасканаленьня збору правілаў беларускага клясычнага правапісу, першую кадыфікацыю якога зьдзейсьніў Браніслаў Тарашкевіч у межах “Беларускае граматыкі для школ”i.

Працоўная група імкнулася стварыць выданьне для шырокае чытацкай аўдыторыі: як адмыслоўцаў – журналістаў і рэдактараў, пісьменьнікаў, навукоўцаў, гэтак і паспалітых карыстальнікаў. Увага Працоўнае групы была скіраваная найперш на складаныя праблемы беларускага правапісу. Тыя моманты, што звычайна не выклікаюць пытаньняў у карыстальнікаў, згадваюцца й ілюструюцца без падрабязнага разгляду. Таму гэтае выданьне ў пэўным сэнсе можна назваць даведнікам цяжкасьцяў беларускага правапісу, тым больш што ці не палову яго аб’ёму займаюць артаграфічныя слоўнікі.

Свае заўвагі й пажаданьні можна накіроўваць на паштовы адрас: бульвар Шаўчэнкі 22-51, Менск, 220068; або на электронны адрас: artahrama@hotmail.com.
^ З гісторыі беларускага правапісу
Першыя ў найноўшай гісторыі спробы ўнармаваць беларускі правапіс рабіліся, звычайна ў межах нарматыўнае граматыкі, яшчэ да Тарашкевіча – на пачатку ХХ стагодзьдзя – гэтую працу вялі Эдвард Будзькаii, Баляслаў Пачопка (Пачобка)iii, Антон Луцкевічiv, Янка Станкевіч, Рудольф Абіхтv. Аднак толькі зь зьяўленьнем Тарашкевічавай “Граматыкі” беларускі правапіс атрымаў сваё ўнармаванае “аблічча”. Тарашкевічаў збор, з аднаго боку, аб’ектыўна падсумоўваў практыку пісьмовае мовы тае пары, з другога – быў у пэўным сэнсе “аўтарскім праектам”; сам Тарашкевіч усьведамляў яго недасканаласьць і прызнаваў яго няскончанасьцьvi.

З пашырэньнем сфэраў ужываньня беларускага пісьма праблема ўнармаваньня артаграфіі ня толькі заставалася на парадку дня, але й рабілася ўсё больш актуальнаю; спробы далейшага эвалюцыйнага ўнармаваньня правапісу праяўляліся цягам 1920-х гадоў у працах найперш Язэпа Лёсіка. У 1926 годзе ў Менску адбылася прадстаўнічая міжнародная Акадэмічная канфэрэнцыя па рэформе беларускага правапісу й азбукі. Канфэрэнцыя выявіла неразьвязаныя пытаньні, пазначыла магчымыя шляхі іх вырашэньняvii, але не прыняла ніякіх дакумэнтаў кадыфікацыйнага характару. Створаная ў 1927 годзе Правапісная камісія (старшыня Сьцяпан Некрашэвіч) прапанавала ў 1930-м свой праектviii, аднак неўзабаве пяць з васьмі сябраў камісіі былі рэпрэсаваныя. На пачатку 1930-х гадоў група навукоўцаў Інстытуту мовазнаўства БАН вяла працу над новым, пазбаўленым “нацдэмаўскага ўплыву”, праектамix, які зьявіўся не пазьней за ліпень 1933 годуx, аднак і гэты праект з палітычных прычынаў ня быў прыняты.

Зьмена палітычнае каньюнктуры й пераход уладаў да адкрыта русіфікацыйнае палітыкі пад канец 1920-х гадоў спынілі працэс свабоднага, натуральнага пошуку нормы, а ў 1933 годзе ўлады гвалтам накінулі грамадзтву рэфармаваны правапісxi, які дасюль застаецца адзіным афіцыйна прынятым артаграфічным стандартам у Рэспубліцы Беларусь. Аднак па-за межамі СССРxii, а таксама ў Беларусі падчас ІІ сусьветнае вайны клясычны правапіс працягвалі практыкаваць, разьвіваць і дасканаліць. У 1942 годзе ў Менску прайшла моваведная канфэрэнцыяxiii, па выніках якой зьявіўся новы правапісны збор – “Biełaruski pravapis” (Miensk, 1943; у тым самым годзе крыху пазьней – кірыліцаю: “Беларускі правапіс”) аўтарства Антона Лёсікаxiv.

Новы этап разьвіцьця клясычнага правапісу зьвязаны з узьнікненьнем зь сярэдзіны 1940-х гадоў беларускае палітычнай эміграцыі, чые правапісныя пошукі рэалізоўваліся ў мове мэдыяў, у кнігавыданьні й асьвеце; найбольшы ўплыў на гэты працэс зрабілі такія асобы, як Янка Станкевіч і Антон Адамовічxv.

Кадыфікацыйная праца працягвалася і ў БССР. Рэформа 1933 году была нагэтулькі непадрыхтаванаю й пасьпешліваюxvi, што неўзабаве па яе абвяшчэньні выйшлі дадаткі й выпраўленьніxvii, а пра патрэбу далейшага ўдасканаленьня й спрашчэньня артаграфіі ў канцы 1930-х гадоў пачаў настойліва пісаць савецкі друк. Нарэшце ў 1940 годзе Камісарыят асьветы стварыў правапісную камісію, аднак пачатак нямецка-савецкае вайны спыніў яе дзейнасьць. У 1951 годзе быў падрыхтаваны праект новае рэформы правапісуxviii, які прадугледжваў прынцыповыя зьмены ў артаграфіі ў бок далейшага збліжэньня беларускае мовы з расейскаю (напр., адмова ад перадаваньня “яканьня” на пісьме), але ж пасьля грамадзкага абмеркаваньня праект так і ня быў прыняты.

У 1957 годзе ўводзяцца істотныя зьмены, якія ў пэўнай ступені ішлі насуперак русіфікацыйнаму вэктару, зададзенаму рэформаю 1933 годуxix. Трэба заўважыць, пры ўяўна жорсткай кадыфікаванасьці правапісу выданьне чарговае вялікае лексыкаграфічнае працы (а ўсе яны ствараліся той самай установаю – Інстытутам мовазнаўства Акадэміі навук) суправаджалася навацыямі ў правапісе, якія, аднак, не санкцыянаваліся ніякімі афіцыйнымі пастановаміxx.

У 1980-х гадох пачынаецца працэс вяртаньня клясычнага правапісу ў Беларусь, і ўжо на пачатак 1990-х “тарашкевіца” выйшла з падзем’я й стала канкурэнтнаю “наркамаўцы”xxi. Праўда, неўнармаванасьць клясычнага правапісу выклікала неабходнасьць у каардынацыі моўных паводзінаў аўтараў, рэдакцыяў і выдавецтваў, якія перайшлі на “тарашкевіцу”, дзеля чаго ў Вільні зьбіралася нарада журналiстаў i выдаўцoў – карыстальнiкаў клясычнага правапісу (14 чэрвеня 1992 г.).

Не чакаючы афіцыйных захадаў у кірунку разьвязаньня “правапіснага пытаньня”, рэй павяла Камісія па ўдасканаленьні правапісу (старшыня Генадзь Цыхун) Таварыства беларускае мовы, у якую ўвайшлі й два ўдзельнікі Працоўнае групы – Вінцук Вячорка й Зьміцер Санько. Камісія актыўна працавала ў 1991–1992 гадох, а ў 1993-м апублікавала свае прапановыxxii.

Сьведчаньнем афіцыйнага прызнаньня неабходнасьці ўдакладненьняў у правапісе сталася ўнясеньне адпаведнага пункту ў “Дзяржаўную праграму развіцця беларускай мовы і іншых нацыянальных моў у Беларускай ССР”xxiii і наступныя лягічныя крокі: правядзеньне ў Акадэміі навук 19–20 лістапада 1992 году Рэспубліканскае навуковае канфэрэнцыі “Праблемы беларускага правапісу”xxiv, прыняцьцё ў 1993 годзе Саветам Міністраў пастановы №556 “Аб удакладненні правапісу беларускай літаратурнай мовы”xxv і, дзеля рэалізацыі пастановы, стварэньне Дзяржаўнае камісіі па ўдакладненьні правапісу (старшыня Ніл Гілевіч), у якую ўвайшлі пераважна прадстаўнікі афіцыйных структураў. Камісія вынесла на грамадзкае абмеркаваньне шэраг прапановаўxxvi, але кардынальная трансфармацыя агульнае сытуацыі ў краіне, сярод іншага – вяртаньне ўладаў да палітыкі русіфікацыі, зрабіла далейшую дзейнасьць камісіі немэтазгоднаюxxvii, таму яна спыніла сваё існаваньне праз год пасьля стварэньня, даручыўшы Акадэміі навук і Міністэрству адукацыі “да канца 1995 года падрыхтаваць да выдання новую рэдакцыю «Правілаў беларускай арфаграфіі і пунктуацыі» (з дадаткам правілаў беларускай арфаэпіі)”.

З другой паловы 1990-х гадоў група навукоўцаў Інстытуту мовазнаўства НАНБ і выкладнікаў шэрагу менскіх унівэрсытэтаў на чале з тагачасным дырэктарам Інстытуту мовазнаўства Аляксандрам Падлужным падрыхтавала адзін па адным тры варыянты праекту зьменаў у правапісеxxviii. У 2003 годзе другі варыянт праекту група перадала на разгляд у Адміністрацыю прэзыдэнта, і з гэтага году газэта “Звязда”, без адмысловых абвестак, пачала рэалізоўваць у сваёй мове шэраг правілаў з падрыхтаванага праекту; сьледам за “Звяздою” новыя напісаньні пачалі практыкавацца і ў некаторых іншых выданьнях, што спараджае новыя разьбежнасьці ў правапісе ў межах афіцыйнага стандарту. Трэба адзначыць, на грамадзкае абмеркаваньне праект не выносіўся й да сёньня захаваў канфідэнцыйны характар.
^ Два правапісныя стандарты
Рэформа 1933 году паклала пачатак суіснаваньню двух правапісных стандартаў – клясычнага (“тарашкевіца”) і афіцыйнага (“наркамаўка”), але на практыцы рэформа вылілася ў рэвізію нормы як на артаграфічным, гэтак і на іншых роўнях мовы: артаэпічным, марфалягічным, сынтаксычным, лексычным.

Трэба адзначыць, што суіснаваньне двух правапісных і часам нават моўных варыянтаў у межах аднаго соцыюму – зьява не ўнікальная. Яна праяўляецца ў тых выпадках, калі пісьмовая мова мае працяглую гісторыю й грамадзтва ня можа адмовіцца ад традыцыйнае формы мовы (альбанская, навагрэцкая, апошнім часам нямецкая мовы), або тады, калі народы – носьбіты адпаведнае мовы – зазналі вонкавую экспансію (мовы нарвэская, галісійская, румынская ў Малдове). Да другое катэгорыі належыць і беларуская мова.

Рэформа 1933 году не разьвязала актуальных праблемаў артаграфіі, не спрасьціла правапісу, а ў шэрагу выпадкаў ускладніла яго (напр., ужываньне ў нескладовага, адлюстраваньне мяккасьці зычных (хтосьці ў госці) ды інш.).

Хібнасьць такога становішча ўсьведамлялася і ўсьведамляецца носьбітамі мовыxxix. Пераадоленьне артаграфічнага дуалізму бачыцца ў канвэргенцыі стандартаўxxx, што фактычна ўжо адбываецца, аднак не набыло характару працэсу. Прыкладам, прыхільнікі клясычнага стандарту ў Беларусі адмовіліся ад захаваньня “оканьня” ў пазычаньнях, ад “правіла другога складу”xxxi ды шэрагу іншых правілаў і прынялі сфармуляваныя ў артаграфічным зборы 1959 году асноўныя прынцыпы правапісу складаных словаў. А афіцыйны стандарт, пачынаючы з 1957 году, паволі, але няўхільна эвалюцыянуе ў бок клясычнага стандарту, што асабліва выразна выявілася ў прапановах Дзяржаўнае камісіі, у праектах групы А. Падлужнага. Апошнім часам усё часьцей гучаць заклікі да збліжэньня й “дасягнення разумнага кампрамісу”xxxii.
^ Дзейнасьць Працоўнае групы
Цяперашні Збор грунтуецца на апублікаваным у 1995 годзе праекце правапісу аўтарства Вінцука Вячоркіxxxiii, вынікам грамадзкага абмеркаваньня якога сталася Праская канфэрэнцыя пад эгідаю Беларускае службы радыё “Свабода” (5–6 сьнежня 1998 г.).

Узяць удзел у канфэрэнцыі арганізатары (аўтар праекту Вінцук Вячорка й прадстаўнік радыё Сяргей Шупа) запрасілі ўсіх, хто даслаў свае заўвагі да праекту. Канфэрэнцыя прыняла Вячоркаў праект за аснову й вызначыла кірунак далейшае працы. Зь вясны 2000 году група ўдзельнікаў канфэрэнцыі пачала рэгулярна зьбірацца на паседжаньні. На пачатковым этапе Працоўная група была больш шматлікаю, склад быў нестабільны й часткова зьмяняўся: ня ўсе з тых, хто выклікаўся быў удзельнічаць у працы групы, маглі ахвяравацца для такое працяглае, а часам і вельмі інтэнсіўнае працы (цягам пяці гадоў група правяла больш за дзьвесьце паседжаньняў). Пагатоў група працавала на грамадзкіх асновах, ня маючы ні фінансавага, ні тэхнічнага падтрыманьняxxxiv.

Канчаткова група сфармавалася ўвосень 2002 году. У яе ўвайшлі людзі, якія стала займаліся практычнымі пытаньнямі, зьвязанымі зь беларускім правапісам. Пры разглядзе праблемаў асваеньня іншамоўнае лексыкі Працоўная група нязьменна кансультавалася з знаўцамі й носьбітамі адпаведных моваў.

У канцы жніўня – пачатку верасьня 2004 году Працоўная група правяла адкрытае анкетаваньне па найбольш контравэрсійных пытаньнях – шляхам адраснага рассыланьня, а таксама праз газэту “Наша Ніва” (№32 за 27 жніўня) ды інтэрнэт-сайт www.pravapis. org; вынікі анкетаваньня былі ўлічаныя ў праекце Збору, які сёлета ў сярэдзіне студзеня Працоўная група разаслала 27-мі адрасатам (мовазнаўцам, літаратарам, у зацікаўленыя інстытуцыі) на водгук. Апошні этап – унясеньне карэктываў і зацьверджаньне канчатковае рэдакцыі – скончыўся на пачатку сакавіка гэтага году.
^ Асноўныя прынцыпы
Асноўныя прынцыпы (“матывацыі”) дзейнасьці Працоўнае групы:

Захаваць традыцыю (“старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць”xxxv) і па магчымасьці скасаваць разьбежнасьці ды нутраныя супярэчнасьцi ў сучаснай практыцы “тарашкевiцы”.

Спрасьцiць тое, што паддаецца спрашчэньню, каб клясычны правапіс быў больш канкурэнтаздольны й вымушаў да зрухаў афіцыйны правапіс.

Палегчыць будучае збліжэньне правапісаўxxxvi.

У адпаведнасьці з традыцыяй, Збор мае кантрастыўны характар у дачыненьні адпаведных дакумэнтаў афіцыйнага правапісуxxxvii. Працоўная група сьведама адмовілася ад асьвятленьня тых момантаў правапісу, якія не разыходзяцца ў клясычным і афіцыйным стандартахxxxviii. Аднак, насуперак традыцыi артаграфічна-граматычнага сынкрэтызму (зьвядзеньня правапісных і граматычных правілаў у адзін тэкст), Збор улучае выключна артаграмы (правiлы артаграфіі), а прысутнасьць – пераважна ў зносках – зьвестак зь іншых моўных роўняў (правілы артаэпіі, граматыкі, сынтаксу, прынцыпы словаўтварэньня й г. д.) служыць дапаможным мэтам.

У цяперашнім Зборы Працоўная група збольшага захавала зьмест разьвязаньняў, прапанаваных у праекце В. Вячоркі, але істотна перапрацавала фармулёўкі артаграмаў, аб’ём і разьмеркаваньне матэрыялу па разьдзелах, ілюстрацыйны матэрыял, а таксама дапоўніла дакумэнт шэрагам новых разьдзелаў і артаграмаў. Некаторыя артаграмы сфармуляваныя ўпершыню, аднак яны ня ўводзяць новых прынцыпаў, а экстрапалююць ужо існыя на матэрыял, дагэтуль не апісаны (а почасту – і неўнармаваны) з артаграфічнага гледзішча. Ніводнае з прапанаваных Працоўнаю групаю разьвязаньняў нельга назваць вынікам самадзейнасьці – усе яны абапіраюцца на моўную (у нашым выпадку – пісьмовую) практыкуxxxix.
^ Праблема асваеньня пазычаньняў
Большая частка Збору асьвятляе правапіс пазычаньняў. Характар асваеньня пазычаньняў застаецца адною з найбольш актуальных праблемаў беларускай артаграфіі. Сапраўды, сучаснай беларускай мове дасталася даволі пярэстая спадчына, абумоўленая, з аднаго боку, стыхіяй народнае мовы зь яе рэгіянальнымі адрозьненьнямі (дыялектны й занальны падзел), з другога боку – уплывам іншых моваў, найперш расейскае й польскае, якія да ўсяго сталіся актыўнымі трансьлятарамі моўных зьяваў з трэціх крыніцаў. Таму выбар нормы (лексычнае, граматычнае, артаэпічнае, а ў нашым выпадку – артаграфічнае) выліўся найперш у пошукі балянсу паміж самаразьвіцьцём і вонкавым узьдзеяньнем. І шмат якія сёньняшнія разьбежнасьці й непасьлядоўнасьці ў мове тлумачацца ў вялікай ступені рознаю (а часам і супрацьлеглаю) скіраванасьцю шматлікіх вэктараў разьвіцьця.

Не зважаючы на відавочную “недаўнармаванасьць” правапісу й пасьля 1957 году, мовазнаўчая навука ў БССР нярэдка ігнаравала практычныя патрэбы беларускае мовы. Занядбаньне артаграфічнае працы – асабліва заўважнае на фоне несумненных дасягненьняў у іншых галінах лінгвістыкі (асабліва ў апісальнай дыялекталёгіі й дыялекталягічнай лексыкаграфіі) – тлумачыцца, на нашую думку, самім практычным характарам правапіснае праблематыкі: з пэрспэктывы “курсу на зьліцьцё моваў” не было патрэбы разьвіваць і дасканаліць беларускую мову ў цэласьці, а пагатоў рэгуляваць напісаньні навукова-тэхнічных тэрмінаў, іншамоўных уласных назоваў. У рэальных тэкстах “складаныя” словы трапляліся спарадычна, і таму для іх нерэгулярнай трансьляцыі на базе расейскага матэрыялу (або ўжо трансьляванага праз расейскую мову матэрыялу з трэціх моваў) ствараліся квазібеларускія адпаведнікі – фактычна аказіяналізмы, якія далёка не заўсёды фіксаваліся й акумуляваліся, а пры чарговай патрэбе “ствараліся” нанова, без уліку папярэдняга досьведу. Як вынік, той ці іншы тэрмін або назоў пачынаў фігураваць у розных тэкстах у розных, часам вельмі адменных абліччахxl.

Такім чынам, сытуацыя, пры якой беларускія тэксты “абыходзіліся без экзотыкі”, была вынікам кантролю ўладаў за тым, каб ужываньне беларускае мовы не выходзіла за вызначаныя межы (мастацкая літаратура, прызначаныя для вяскоўцаў асьвета й мэдыі).

З пачатку 1930-х гадоў адзінаю крыніцаю папаўненьня беларускага слоўніка іншамоўнаю лексыкаю стала расейская моваxli (што толькі спрыяла кансэрвацыі другаснасьці беларускае мовы, у т. л. у галіне артаграфіі, адносна расейскае). Гэтак склалася практыка бяздумнага “канвэртаваньня” іншамоўных словаў з расейскае ў беларускую з выкарыстаньнем адвольнага набору сродкаў канвэртаваньня (у залежнасьці ад прэфэрэнцыяў і лінгвістычнае кампэтэнцыі канвэртавальнікаў) пры ігнараваньні большасьці прыватных і сыстэмных адрозьненьняў беларускае фанэтыкі ад расейскаеxlii.

Як вядома, у расейскай мове ў розныя пэрыяды яе гісторыі па-рознаму адбывалася асвойваньне лексыкі іншамоўнага паходжаньня, і таму на сёньня гэты сэгмэнт расейскага лексыкону ўяўляе зь сябе даволі стракаты канглямэрат узаемасупярэчных моўных зьяваў. А новыя тэндэнцыі ў расейскім асвойваньні іншамоўных словаў, найперш з ангельскае мовы, на фоне больш інэртнае (бо другаснае) беларускае моўнае практыкі робяць беларускія тэксты, пісаныя афіцыйнай артаграфіяй, фактычна прастораю захаваньня расейскіх артаграфічных рарытэтаў – па-беларуску выходзіць так, як пісалі па-расейску за царскім часам або ў эпоху “жалезнае заслоны” (шматлікія прыклады непасьлядоўнасьці адаптацыі пазычаньняў у расейскай і беларускай мовах гл. у табл. 2).

Таму “мы змушана падыходзiм да працэсу запазычваньня як да зьявы, якая паддаецца рэгуляваньню. Спадзявацца на стыхiю, якая сама сабе дасьць рады, у якой сфармуюцца прыкметы пэўнае сыстэмы, ня можам. Таму спрабуем праграмаваць працэс запазычваньня, дакладней яго частку – фанэтычнае й графiчнае асваеньне запазычаньняў – шмат у чым беручы мэтодыку распрацоўкi правiлаў трансьлiтарацыi (практычнае транскрыпцыi) уласных назоваў”xliii.

Некаторыя напісаньні пазычаньняў могуць здацца “навіною”, аднак асноўныя мэханізмы асваеньня іншамоўных словаў склаліся яшчэ ў старабеларускай мове (гл. табл. 1), а астатнія праявіліся ў новабеларускую эпоху (з ХІХ ст.). І Працоўнай групе заставалася генэралізаваць гэтыя прынцыпы асваеньня, г. зн. пашырыць ужо сфармуляваныя правілы на новапазычаную лексыку.

Напрыклад, апошнім часам выразна праявілася натуральная тэндэнцыя (доказам яе натуральнасьці ёсьць стыхійнасьць узьнікненьня) перадаваць ангельскі білябіяльны [w] праз ў (нескладовае). Аднак гэты, здавалася б, даволі сьвежы павеў ужо мае сваю больш як 70-гадовую гісторыю: першы вядомы нам прэцэдэнт такога асваеньня [w] меў месца яшчэ ў 1930 годзеxliv, і можна дапусьціць, што ў разе захаваньня тагачаснага вэктару разьвіцьця беларускае літаратурнае мовы такое асваеньне [w] успрымалася б як адзінамагчымае.

Несумненна, існуюць традыцыйныя формы адаптацыі высокачастотных словаў, і іх паўторнае пазычваньне – наданьне новага, больш дакладнага, бліжэйшага да першакрыніцы, аднак непазнавальнага для шараговага карыстальніка аблічча – можа паслужыць не ўнармаваньню, а разбурэньню правапісу. Таму Працоўная група, усьведамляючы, што дасягнуць поўнай аднастайнасьці асваеньня іншамоўнага матэрыялу немагчыма, дапусьціла адпаведныя варыянты ці выключэньні.
^ Структура выданьня
Кніга складаецца з асноўнага тэксту (уласна Збор правілаў) і слоўнікавага дадатку. Збор падзелены на традыцыйныя для такога тыпу літаратуры часткі: правапіс галосных, правапіс зычных, правапіс іншамоўных словаў. Аднак мусім зазначыць, што такі падзел нельга назваць карэктным з гледзішча лінгвістычнага, бо ўласьцівы кірыліцы прынцып перадаваньня мяккасьці зычных (у становішчы перад галосным мяккасьць зычнага абазначаецца не беспасярэдне, а праз характар наступнай галоснай) не дазваляе разглядаць правапіс галосных асобна ад правапісу зычных.

Таксама немагчыма жорстка аддзяліць правілы, прысьвечаныя правапісу, з аднаго боку, уласнабеларускае ды, з другога боку, іншамоўнае лексыкі: бальшыня асноўных правілаў – агульная для ўсяго моўнага матэрыялу, незалежна ад яго паходжаньня.

Матэрыялы першае часткі згрупаваныя па трох роўнях (гл. табл. 3).

У дадатак уваходзяць (1) паказьнік беларускіх словаў і словазлучэньняў з ілюстрацыйнага матэрыялу й (2) адваротны сьпісxlv, якія служаць для ўдакладненьня правапісу, г. зн. фактычна ёсьць артаграфічнымі слоўнікамі, а другі зь іх яшчэ дае магчымасьць прасачыць і “вывесьці” правільнае напісаньне словаў, не адлюстраваных у дадатку, паводле тыпалёгіі фіналяўxlvi.
^ Афармленьне ілюстрацыяў
Увесь беларускі ілюстрацыйны матэрыял падаецца курсівам, безь пераносаў (каб пазьбегчы інтэрпрэтацыі знака пераносу як злучка). Літары, на напісаньні якіх акцэнтуецца ўвага, вылучаныя тоўстым шрыфтам. У тых словах, дзе правапіс залежыць ад акцэнтуацыі, ставіцца націск. У большасьці выпадкаў ілюстрацыі разьмяшчаюцца ў ілюстрацыйным шэрагу наступным чынам:

1) агульныя лексэмы, што пачынаюцца зь літары ці спалучэньня літараў, правапіс якіх рэгулюецца адпаведным правілам;

2) агульныя лексэмы, якія маюць адпаведныя літару ці спалучэньне літараў у сярэдзіне ці на канцы слова;

3) уласныя назовы; група ўласных назоваў аддзяляецца ад агульнае лексыкі кропкаю з коскаю.

Ва ўсіх пералічаных групах словы разьмяшчаюцца звычайна паводле альфабэту. У якасьці ілюстрацыйнага матэрыялу браліся ня толькі тыя моўныя факты, што могуць выклікаць цяжкасьці пры напісаньні, а таксама адметная беларуская лексыка, якая засталася на пэрыфэрыі або па-за межамі афіцыйнага стандарту; наватворы апошніх гадоў, што замацаваліся ў штодзённым ужытку; вынікі распрацоўваньня навукова-тэхнічнае тэрміналёгііxlvii.


Зьміцер Саўка

11 красавіка 2005 году

Табл. 1. Асаблівасьці асваеньня пазычаньняў у розныя пэрыяды разьвіцьця беларускае мовы*

^ Фанэтычная рыса


Старабеларуская форма,

час фіксаваньня


Беларуская форма

XIX ст., аўтар


Сучасная беларуская форма


клясычны стандарт


афіцыйны стандарт


1


2


3


4


5


Захаваньне цьвёрда-сьці зычных перад е


сэнат, каля 1580

фэстъ, каля 1580


senat [сэ],

manifest [фэ],

К. Каліноўскі

пэнсія, А. Ельскі


сэнат

фэст

фэстываль

пэнсія


сенат,

але фэст,

але фестываль, пенсія


Перадаваньне сярэд-неэўрапейскага l


люнаты к, сярэдз. XVII ст. лaбиринт[л'а], сярэдз. XVII ст.




ляўр(ы), А. Ельскі


люнатык

лябірынт

ляўры


лунацік лабірынт

лаўры


капалaнъ [л'а], пач. XVII ст. каппеллѧ [л'а], 1722





капэлян

капэля


капелан

капэла





klas(а) [л'а], А. Вярыга-Дарэўскі, А. Гурыновіч


кляса


клас


Перадаваньне арабскага л(ь)


корабеля 'крывая шабля' < горад Kerbela, 1621





Кербэля


Кербела


Захаваньне цьвёрда-сьці s, z перад і/у


сындикъ, 1576; сындыкъ, 1664 'адвакат'

сынодъ, 1563

визытовати, 1608

дыспозыцы(я) , 1664


сындыкат(ъ), А. Ельскі


synod [сы], Ф. Багушэвіч


dyspazycij(a) [зы],

А.Вярыга-Дарэўскі


сындыкат


сынод

візытаваць дыспазыцыя


cіндыкат


сінод


дыспазіцыя


Перадаваньне грэц-кага β


дьѧбл-, XV ст.; д'ѧбл-, 1596

барбар(ъ), 1597


дьябал(ъ), А. Ельскі


сымболь, К. Каганец


д'ябал

барбар

сымбаль


д 'ябал,

але варвар, сімвал


Перадаваньне грэц-кага θ


аритметыка, 1519

ωртокграθеѧ, пач. XVII ст.





арытмэтыка артаграфія


арыфметыка арфаграфія


Перадаваньне фран-цускага фарманта -eur





guwerner [нэ], В. Дунін-Марцінкевіч


гувэрнэр


гувернёр



* Матэрыял з: А. М. Булыка. Даўнія запазычанні беларускай мовы. Мінск, 1972; ён жа. Лексічныя запазычанні ў беларускай мове XVI XVIII стст. Мінск, 1980; Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Т. 1–24 (А-П). Мінск, 1982–2005; Канкарданс беларускай мовы XIX ст. У 11 т. Мінск, 1992. Захоўваецца ў Аддзеле агульнага й славянскага мовазнаўства Інстытуту мовазнаўства НАНБ.

^ Табл. 2. Характар перадаваньня асобных рысаў у пазычаньнях у беларускай і расейскай мовах i

^ Фанэтычная рыса


Зыходная

форма ii


Беларуская форма


Расейская форма


клясычны стандарт


афіцыйны стандарт


1


2


3


4


5


Захаваньне цьвёрдасьці зычных перад е


sensus

sensorium


сэнс

сэнсорны


сэнс,

але сенсорны


сенсорный


Wechsel

Wehrmacht


вэксаль

вэрмахт


вэксаль,

але вермахт


вексель

вермахт


Перадаваньне пачатковага ды інтэрвакальнага [й]


major

New York

маёр

Нью-Ёрк


маёр,

але Нью-Йорк


майор

Нью-Йорк


jesuitus

yeniii

Jena

езуіт

ена

Ена


езуіт,

але іена,

Іена (БелЭн)


иезуит,

иена, але [йэна] iv,

але Йена


рарауа


папая


папайя [йй]


папайя [йй]


i Беларускі матэрыял (афіцыйны правапіс) з: Беларуская савецкая энцыклапедыя. У 12 т. Мінск, 1969–1975 (БелСЭ);

Беларуская энцыклапедыя. У 18 т. Мінск, 1996–2004 (БелЭн); Руска-беларускі слоўнік. У 3 т. Выд. 7. Мінск, 1998

(РБС); А. М. Булыка. Слоўнік іншамоўных слоў. У 2 т. Мінск, 1999 (СІС); Слоўнік беларускай мовы: Арфаграфія.

Арфаэпія. Акцэнтуацыя. Словазмяненне / Пад рэд. М. В. Бірылы. Мінск, 1987 (СБМ).

ii Для зручнасьці ўспрыманьня матэрыял грэцкае мовы падаецца і ў арыгінальнай, і ў лацінскай формах.

iii Па-японску гэтае слова вымаўляецца як [эн].

iv Орфоэпическнй словарь русского языка: Произношение, ударение, грамматические формы / Под ред. Р. Н. Аване-

сова. Изд. 6. Москва, 1997. С. 177.

1


2


3


4


5


Перадаваньне u

у складзе дыфтонгаў


Fauna

Faunus

фаўна

фаўн


фауна,

але фаўн


фауна,

але фавн


gauss

Gauss / Gauß


гаўс

Гаўс /Ґаўс


гаус (СІС)

Гаўс (БелЭн)


гаусс

Гаусс
^ Разьдзел 1.Гаусс



Перадаваньне сярэднеэўрапейскага l


λαμπας /lampas

λαμπαδα /lampada


лямпа

лямпада


лямпа,

але лампада


лампа

лампада


la

la Scala


ля

"Ля Скаля"


ля,

але "Ла Скала"


ля,

але "Ла Скала"


-landia


Галяндыя

Фінляндыя


Галандыя, але Фінляндыя


Голландия, але Финляндия


folklor


фальклёр


фальклор


фольклор


Larousse


Лярус


Лярус і Ларус


Лярусс і Ларусс


Перадаваньне t


Τηλεμαχ / Telemachus

Αριστοτελ / Aristoteles


Тэлемах

Арыстотэль


Тэлемах, але Арыстоцель


Телемах

Арыстотель


tween-deck


tweed
tweed
тўіндэк


тўід


твіндэк (БелЭн), але цвіндэк (СБМ, СІС, РБС), цвід (РБС)


твиндек


твид


scarlattina

brigantino


шкарлятына брыгантына


шкарлятына, але брыганціна


скарлатина бригантина


sextina


сэкстына


секстына (СІС), але сексціна (СБМ)


секстина





1


2


3


4


5


Перадаваньне падвойных зычных у сярэдзіне слова ў межах аднае марфэмы


Marocco

Mecca


Марока

Мэка


Марока,

але Мекка


Марокко

Мекка


buggi

Brazzaville


багі

Бразавіль


БелЭн: бáгі, Бразавіль, але СБМ: бáггі, Браззавіль


багги

Браззавиль


Перадаваньне грэцкага β


Αραβ-

Αραβια


араб

Арабія


араб,

але Аравія


араб,

але Аравия


Βηθλεέμ/Bethlehem


Бэтлеем

батлейка


Віфлеем,

але батлейка


Вифлеем


Перадаваньне грэцкага θ


ορθω-


артапэд

артаграфія


артапед, але арфаграфія


ортопед, але орфография


Перадаваньне грэцкага спалучэньня ευ


Ευριπριδης/Euripides

Ευρωπη/Europa


Эўрыпід

Эўропа


Еўрыпід і Эўрыпід, але толькі Еўропа


Еврипид і Эврипид, але толькі Европа


ευκαριο-/eukaryo-

ευφονια/euphonia

ευφορια/euphoria


эўкарыёт

эўфанія

эўфарыя


эўкарыёт,

эўфанія,

але СІС: эўфарыя й эйфарыя,

але СБМ: толькі эйфарыя


эукариот,

але эвфония,

але эвфория й эйфория


λευκ-/leuc-


ляўконія

леўкацыт


ляўконія,

але лейкацыт


левкой,

але лейкоцит


Перадаваньне нямецкага спалучэньня еі [аi]


Heidelberg


Гайдэльбэрг/ Гайдэльбэрґ


Гейдэльберг (БелСЭ 10, карта ФРГ), але Гайдэльберг (БелЭн 5:178)


Гейдельберг


Meiningen


Майнінген/

Майнінґен


Мейнінген (БелСЭ 3, карта ГДР), але Майнінген (БелЭн 5:178)


Мейнинген


Перадаваньне нямецкіх фарманта -haus-

і спалучэньня -chh-


Packhaus

Bauhaus

Mauthausen

Münchhausen


Buchhalter


пакгаўз

Баўгаўз

Маўтгаўзэн Мюнхгаўзэн


бухгальтар


пакгауз,

Баўгауз, але Маўтгаўзен, але Мюнхаўзенi,


але бухгалтар


пакгауз,

але Баухауз, Маутхаузен, Мюнхгаузен і Мюнхаузен, але бухгалтер


Перадаваньне францускага спалучэныія аі [ε]


necessaire


millionaire

mousquetaire

solitaire

volontaire

нэсэсэр


мільянэ́р

мушкетэ́р

салітэ́р

валянтэ́р


нэсэсэр (СІС) або несэсэр (РБС),

але мільянер,

але мушкецёр,

саліцёр,

валанцёр


несессер


миллионер,

але мушкетёр,

солитёр,

волонтёр


éclair

funiculaire


эклер

фунікулер


эклер,

але фунікулёр


эклер,

але фуникулёр


і Э. Распэ. Прыгоды Мюнхаўзена / Пераказ для дзяцей К. Чукоўскага; Пер. В. Вольскага. Мінск, 1955; Перавыд.: Прыгоды барона Мюнхаўзена. Мінск, 1992.



1


2


3


4


5


Перадаваньне гішпанскага ñ


dueña

doña

M

дуэньня

доньня


СІС: дуэння,

але донья


дуэнья

донья


Перадаваньне ангельскага [æ]


Nash

Nashville


Нэш

Нэшвіл


Нэш,

але Нашвіл


Нэш,

але Нашвилл {і Нэшвилл}і


Перадаваньне ангельскага [w]


show

cowboy


шоў

каўбой


шоу,

але каўбой


шоу,

але ковбой


twist

swing

тўіст

сўінг


твіст,

БелЭн: свінг (муз.), СІС: свінг (спарт., экан.), але суінг (муз.)


твист

свинг


Watson

Ўотсан/Уотсан


Уотсан (БелЭн)


Ватсон і Уатсон і Уотсон


Перадаваньне ангельскага [h]


Hudson

Гадсан


СБМ: Гудзон

БелЭн: Гудзон і Хадсан


Гудзон і Хадсон


Henry


Гэнры


Генры й Хенры


Генри й Хенри

{і Гэнри й Хэнри}


Ohio

Агаё


Агайо


Огайо


і У фігурных дужках – узуальныя формы, не кадыфікаваныя слоўнікамі.


^ Табл. 3. Характарыстыка роўняў падаваньня матэрыялу

Ровень


Апісаньне


Афармленьне


Нумарацыя


Кегель


^ 1 – артаграма


асноўнае правіла


скразная; арабскімі лічбамі; тоўстым шрыфтам


10


^ 2 – заўвага


выняткі з правіла, асаблівасьці ўжываньня, параўнаньне напісаньняў


у межах артаграмы; вялікімі літарамі кірылічнага альфабэту; у разрадку


9,5


^ 3 – зноска


камэнтары, часта неправапіснага характару (артаэпічныя, этымалягічныя ды інш.); адсылкі да іншых артаграмаў


скразная; арабскімі лічбамі; верхнім індэксам


9


Ад першага да апошняга роўню зьніжаецца значнасьць інфармацыі й павышаецца складанасьць ды спэцыфічнасьць мовы выкладаньня матэрыялу.


Сьпіс скаротаў


агульн. р. агульны род

анг. ангельскае

артагр. артаграма

архіт. архітэктурны (тэрмін)

вобл. вобласьць

выд. выданьне

г. год

г. д. гэтак далей

г. зн. гэта значыць

гг. гады

гінд. гіндзі

гішп. гішпанскае

гл. глядзі

грэц. грэцкае

ж. р. жаночы род

жан. жаночы

заўв. заўвага

зб. зборнік

знос. зноска

інш. іншы(я)

іт. італьянскае

каз. казаскае

каротк. ф. кароткая форма

лац. лацінскае

м. р. мужчынскі род

муж. мужчынскі

муз. музычны (тэрмін)

напр. напрыклад

ням. нямецкае

пад. падобны

параўн. параўнай

парт. партугальскае

поўн. ф. поўная форма

рас. расейскае

с. старонка

спарт. спартовы (тэрмін)

ст. стагодзьдзе

старабел. старабеларускае

стст. стагодзьдзі

табл. табліца

у т. л. у тым ліку

фр. францускае

хім. хімічны (тэрмін)

экан. эканамічны (тэрмін)


Беларускі альфабэт



Літара

Назоў літары

Літара

Назоў літары

А а

а

О о

о

Б б

бэ

П п

пэ

В в

вэ

Р р

эр

Г г

гэ

С с

эс

( Ґ ґ )*

ґе

Т т

тэ

Д д

дэ

У у

у (складовае)

( Дж дж )**

(джэ)

Ў ў

у нескладовае

( Дз дз )**

(дзэ)

Ф ф

эф

Е е

е

Х х

ха

Ё ё

ё

Ц ц

цэ

Ж ж

жэ

Ч ч

чэ

З з

зэ

Ш ш

ша

І і

і (складовае)

Ы ы

ы

Й й

і нескладовае

Ь ь

мяккі знак

К к

ка

Э э

э

Л л

эл

Ю ю

ю

М м

эм

Я я

я

Н н

эн









Частка І. ПРАВАПІС ГАЛОСНЫХ


^ Разьдзел 2.ПРАВАПІС О
Літара о пішацца пад націскам (правіла “аканьня”): мо´ра, о´дум, о´пэра, о´рган, стырно´.

У ненаціскных складох о пераходзіць у а: во´чы – вачаня´ты, но´гі – нагаві´цы, но´ч – начні´ца, пло´т – платы´, ро´ст – расьлі´на; апэрэ´та, аргані´зм.

Заўвага. На канцы іншамоўных уласных назоваў пасьля галосных ненаціскны о захоўваецца: Барнэ´о, Більба´о, Ле´о, Ма´о, Рамэ´о, Ся´о, Чырчэ´о1.

У каранёх шэрагу словаў захоўваецца гістарычнае чаргаваньне спалучэньняў націскных ро, ло й ненаціскных ры, лы: бло´хі – блыха´; бро´вы – брыво´; бро´д – брысьці´; гло´тка – глыта´ць; гро´м – грымо´ты; дро´вы – дрыво´тня, дрывяны´; дро´гкі – дрыгва´; кро´ў – крыва´вы; кро´хкі – крыху´, крышы´ць; скро´гат – скрыгата´ць; хро´ст – хрысьці´ць. У асобных выпадках спалучэньні ры, лы могуць заставацца й пад націскам: гры´мнуць, заглы´тваць, кры´шку, скры´гат, хры´шчаны.

Заўвага. У шэрагу ўласнабеларускіх словаў пасьля зацьвярдзелых не пад націскам пішацца ы: го´рыч, дрымо´та, за´рыва, по´чырк, трыво´га, хрыбе´т, чырво´ны.
^ Разьдзел 3.ПРАВАПІС Е, Ё, Я
У першым складзе перад націскам е, ё ў спрадвечнабеларускіх словах пераходзяць у я (правіла “яканьня”): зе´лень – зяле´ніва, зялё´ны – зеляні´на – зеленава´ты; е´лка – ялі´нка; ё´лкі – ялчэ´ць; е´сьці – ясьце´; дзе´вяць – дзявя´ты – дзевяці´; дзе´сяць – дзяся´ты, пяцьдзяся´т2 – дзесятко´вы; сем – сямна´ццаць; во´сем – васямна´ццаць; лё´зы – лязо´; мё´д – мядо´вы – медаву´ха; ё´рмы – ярмо´; няпэ´ўны, бяззбро´йны. Паводле гэтага правіла пішуцца таксама часьцінка не й прыназоўнік без: ня наш, ня по´йдзе, ня што`го´д, бяз кры´ўды, бяз мо`вазна´ўства, бязь зьме´наў.