Реферат: Ўзбекистон Республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги социал иқтисодиёт

Ўзбекистон Республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги


СОЦИАЛ ИҚТИСОДИЁТ

Ўқув қўлланма


САМАРҚАНД - 2005


Социал иқтисодиёт: Ўқув қўлланма. – Тошкент.: “Ўзбекистон, 2005. –

358 бет.

Ушбу ўқув қўлланма социал иқтисодиёт шаклланиши ва мустаҳкамланишининг услубий асосларини, социал муаммоларни ечишнинг асосий йўналишлари ва истиқболларини, унинг моддий асосларини ривожлантириш ва мустаҳкамлашда инсон (социал) омили таъсири хусусиятларини таҳлил қилишга бағишланган.

Ўқув қўлланма муаллифлар жамоаси (профессорлар К.С.Саидов, М.М.Мухаммедов, доцентлар Д.Х.Асланова ва Р.А.Сейтмуратов, катта ўқит.Исхаковалар) ва проф. К.С.Саидов таҳрири остида тайёрланди.

Ўқув қўлланма бакалаврлар, магистрлар, аспирантлар, иқтисодий йўналишдаги ОЎЮ ва иқтисодиёт факультетлари ўқитувчилари, ижтимоий ташкилотлар ва давлат хизмати ходимлари, мулкчиликнинг турли шакллари асосидаги корхоналарни бошқараётган мутахассислар учун мўлжалланган.

Ўқув қўлланма ЮСАИД томонидан тақдим этилган Евразия фондининг қўллаб-қувватлаш маблағлари асосида тайёрланди. Нашр муаллифларнинг Фонд ва ЮСАИД фикрлари билан мос келмаслиги мумкин бўлган фикр-мулоҳазаларни ифодалайди.


Масъул муҳаррир: ^ Саидова Г.К. – иқтисод фанлари доктори.

Тақризчилар: Колосова Р.П. –проф., М.В.Ломоносов номли

МДУ иқтисодиёт факультети ходими, меҳнат

иқтисодиёти кафедраси мудири.

^ Восколович Н.А., Ахинов Г.А. – иқтисод

фанлари доктори, М.В.Ломоносов номли МДУ

социал соҳалар иқтисодиёти кафедраси

профессорлари.


Мундарижа

Кириш ………………………………………………………………........... 5-9

1 Боб. Социал иқтисодиёт предмети ......................................................... 10

1.1. Социал иқтисодиёт предмети моҳияти, унинг мақсади ва

вазифалари …………………………………………………….........10-43

1.2. Социал иқтисодиётнинг концептуал асослари …………….......... 43-53

1.3. Социал иқтисодиётнинг замонавий моделлари………………..... 53-62

1.4. Ўзбекистонда социал иқтисодиётнинг шаклланиши ………....... 62-77

1.5. Социал иқтисодиёт шаклланиши жараёнида қийинчилик ва

зиддиятларни бартараф этиш стратегияси …………………...... 77-80

II Боб. Социал иқтисодиёт таркибининг шаклланиши ...................... 81

2.1. Иқтисодий ислоҳотларнинг социал йўналтирилганлиги ............ 82-94

2.2. Жамият янги социал таркибининг шаклланиши ........................ 95-108

2.3. Социал иқтисодиёт тармоқ таркибларининг шаклланиши ........108-119

2.4. Минтақавий таркиб .......................................................................119-135

2.5. Такрор ишлаб чиқариш таркиби ...................................................135-143

2.6. Ташқи иқтисодий муносабатлар ва уларнинг социал

муаммоларни ҳал этиш билан алоқадорлиги ..............................143-158

III Боб. Социал муаммоларни ҳал этишнинг асосий йўналишлари

ва истиқболлари ...................................................................... 158

3.1. Социал иқтисодиёт шаклланиши шароитида даромадлар

сиёсати ............................................................................................159-171

3.2. Камбағалликни қисқартириш социал муаммо сифатида ..........171-189

3.3. Меҳнатни социал ташкил этиш ...................................................189-201

3.4. Социал суғурта тизимини шакллантириш ..................................202-219

3.5. Давлат инвестицияларининг социал мақсади .............................219-230

3.6. Социал ҳимоя ва аҳолини қўллаб-қувватлаш тизимидаги

ислоҳотлар ......................................................................................230-241

3.7. Аҳолининг иқтисодий ва социал хавфсизлиги учун халқаро

ҳаракатларда иштирок этиш ........................................................241-248

IV Боб. Социал ривожланишнинг иқтисодий негизларини мустаҳ-

камлаш ................................................................................... 250

4.1. Барқарор иқтисодий ривожланишни таъминлаш ......................251-264

4.2. Социал иқтисодиёт шаклланиши шароитида мулкчилик муно-

сабатлари .......................................................................................265-276

4.3. Хусусий бизнес ва тадбиркорлик ривожланиши ...................... 276-282

V Боб. Иқтисодий ўсишнинг социал омиллари ................................ 283

5.1. Социал меҳнат муносабатларининг ўзгариши ...........................283-290

5.2. Социал-меҳнат фаоллиги – иқтисодий ўсишнинг ҳал қилувчи

омилидир ........................................................................................290-305

5.3. Социал ҳамкорлик механизми шаклланишининг шарт-шароит-

лари .................................................................................................305-318

5.4. Социал иқтисодиёт шаклланиши жараёнида иқтисодий ва со-

циал омилларнинг ўзаро алоқадорлиги ......................................318-334

VI Боб. Социал иқтисодиётни бошқариш .......................................... 335

6.1. Социал иқтисодиётни бошқариш моҳияти ва тамойилари .......335-352

6.2. Социал иқтисодиётни бошқарадиган кадрларни тайёрлаш ......352-358

Адабиётлар......................................................................................359-365


К И Р И Ш

Социал иқтисодиёт махсус курсини яратишдан мақсад Ўзбекистонда биринчи марта иқтисодиёт йўналишидаги бакалавриат тизимида таълим олаётган Олий ўқув юртлари (ОЎЮ) талабалари учун ўқув қўлланма тайёрлашга уринишдан иборатдир.

ХХ асрнинг иккинчи ярмидан қатор ривожланган давлатлар (Германия, Швеция, АҚШ ва бошқалар) иқтисодий сиёсатнинг бирламчи омили сифатида унинг социал йўналтирилганлигини танладилар. Бунинг натижасида социал иқтисодий тизимнинг қуйидаги: социал бозорий иқтисодиёт, ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиёти, социоиқтисодиёт, социал иқтисодиёт каби янги моделлари пайдо бўлди. Қатор ғарб мамлакатларида барпо этилган социал иқтисодиётнинг ўзига хос характерли хусусияти, асосан аҳолининг фаровонлигини оширишга, унинг ижтимоий ҳимоясига, иқтисодий сиёсатни амалга оширишга қаратилганлигидадир. Ўз навбатида, юқорида қайд этилган ривожланган давлатлар аҳолининг юқори турмуш даражасини инсон омили сифатида, иқтисодиётни ривожлантиришда фойдаланадилар. Шунинг учун социал иқтисодиётда иқтисодиётнинг давлат томонидан тартибга солиниши муҳим рол ўйнайди.

Айрим давлатларнинг ОЎЮ ўқув дастурларида охирги йилларда “Социал иқтисодиёт” предмети киритила бошланди. Ушбу ном билан дарсликлар, ўқув қўлланмалар ва бошқа ўқув методик адабиётлар нашр этилмоқда. Бу нашрларда инсон манфаатлари ҳамда унинг ижтимоий ҳимояси биринчи ўринда туриши лозим бўлган жамиятни яратиш йўллари тўғрисида тавсиялар баён этилган. Бу адабиётларда давлат ўзининг сиёсатида иқтисодий ривожланишни муҳим социал муаммоларни ечиш билан оқилона уйғунлаштира оладиган социал давлат моҳияти очилган. Шунинг учун ҳам “Социал иқтисодиёт” концепцияси (фикрлар тизими) моҳияти нимада?- деган савол туғилади. Ривожланган давлатларда социал иқтисодиёт фаолият кўрсатишининг хусусиятлари қандай? Ижтимоий йўналтирилган бозор иқтисодиётини қуришга қаратилган Ўзбекистон модели хусусиятлари нимада? Социал иқтисодиётни шакллантириш учун Ўзбекистон Республикаси қандай имкониятларга эга? Социал ривожланишнинг ҳозирги даврида ҳаётнинг ўзи қўяётган бу саволлар чуқур илмий тадқиқотларни ва уларни ечишнинг энг афзал йўлларини излашни талаб этади.

Совет Иттифоқи инқирозидан кейин Мустақил ҳамдўстлик давлатлари (МҲД) олдида ўз йўлини ва социал иқтисодий ривожланиш моделини танлаш имконияти пайдо бўлди. МҲД нинг асосий қисми бозорий иқтисодиёт тизимини яратишга ўтди ва ҳозирги кунда шунга мувофиқ иқтисодий ва социал ислоҳотларни амалга оширмоқда.

Ўзбекистон Республикаси ҳам ижтимоий йўналтирилган бозорий иқтисодиёт моделини танлади. Ўтиш даврининг дастлабки йилларидаёқ аҳолини кучли ҳимоя қилиш дастури ишлаб чиқилди. Маълумки, ижтимоий ҳимоялаш даражаси давлатнинг молиявий ва иқтисодий ресурсларига боғлиқ . Социал иқтисодиётни яратиш жараёнида иқтисодий барқарорликка эришиш бундай дастурни амалга ошириш учун кўпгина имкониятларни туғдиради. Социал иқтисодиётни қуришдаги ривожланган давлатлар тажрибаси таҳлили шуни кўрсатадики, бу жараён қонуниятларини билиш бизнинг республикамиз учун алоҳида аҳамиятга эга бўлади. Олий ўқув юрти талабалари, айниқса, иқтисодий йўналишдаги талабалар иқтисодий жараёнларни ўрганиш билан биргаликда, социал жараёнларни, уларнинг ўзаро бир- бирига зич боғлиқлиги ва ўзаро шартланганлигини чуқур ўрганишлари зарурдир. Бунда иқтисодиётни социал муаммоларни ечиш омили сифатида, социал соҳани эса иқтисодий ривожланишнинг зарурий шарти сифатида қараш лозим.

Иқтисодиёт факультети битирувчиларининг асосий қисми мутахассис сифатида ижтимоий инфратузилма ва давлат бошқарувининг турли ташкилотларига ишга борадилар. Улар доимо мураккаб иқтисодий масалалар сингари социал характердаги муаммолар билан тўқнашадилар. Бу йўналишда чуқур билимнинг йўқлиги тўғри қарорлар қабул қилишни қийинлаштиради ва кутилмаган салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Иқтисодий йўналишдаги кадрларни тайёрлаш бўйича олий ўқув юрти дастурларида Социал иқтисодиёт муаммолари Иқтисодий назария, Меҳнат иқтисодиёти, Меҳнат социологияси ва Меҳнатни ташкил этиш каби бир неча предметларда ўрганилади. “Социал иқтисодиёт” курсини ўрганиш талабаларга социал ва иқтисодий жараёнлар, яхлит социал иқтисодий тизим тўғрисида аниқ тасаввурга эга бўлиш имконини беради ва бу уларнинг келгусидаги фаолиятлари учун жуда муҳимдир.

Бу махсус курс Олий ўқув юртларида бошқарув ходимларини тайёрлаш ва қайта тайёрлаш тингловчилари учун ҳам фойдалидир.

Тақдим этилаётган махсус курсда муаллифлар предмет моҳиятини тушунтиришда, методологик асос сифатида, Ўзбекистонда иқтисодий ислоҳотлар ўтиш даврининг бошланишидаёқ ижтимоий йўналтирилганлиги далилига асосланадилар.

Моддий ва молиявий ресурсларнинг чекланганлигига қарамасдан, республикада бозор муносабатларига ўтишда, муқаррар таҳдиддан аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш зарурий чора тадбирлари кўрилди.

Ўтиш даврининг иқтисодий сиёсати ислоҳотларнинг миллий моделига мувофиқ амалга оширилди. Маълумки, унинг негизида давлатимиз мустақиллигининг дастлабки йилларида Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов томонидан ишлаб чиқилган бешта тамойил ётади.

Ижтимоий йўналтирилган бозорий иқтисодиётини қуриш миллий дастурини амалга ошириш, бир вақтнинг ўзида, юқори даражадаги социал- иқтисодий тизим шаклланиш жараёнини, яъни социал иқтисодиётни барпо этилишини билдиради. Ўтиш даврида янги таркибли иқтисодиётни шакллантиришда кўпгина чора- тадбирлар амалга ошириладики, бунда ишлаб чиқариш таркибидаги мавжуд ўзгартишлар билан биргаликда социал соҳада ҳам таркибий ўзгаришларга олиб келади. Кенг кўламли ислоҳотлар маориф, соғлиқни сақлаш маданият, спорт соҳаларида ҳам амалга оширилади. Иқтисодиёт ҳудудий таркибида тубдан ўзгартишлар вужудга келади. Натижада ҳамма ҳудудлар учун социал- иқтисодий ривожланишида нисбатан бир хил шароитлар яратилади. Шу билан биргаликда, ҳар бир вилоят, туман, ҳамма хўжалик субъектлари бой потенциалини амалга ошириши учун кенг имкониятлар очилади.

Республиканинг мавжуд табиий ресурслари ва меҳнат потенциали энергия ва ғалла мустақиллигини таъминлаш, импортни алмаштира олувчи товарлар ишлаб чиқаришни кераклича ошириш каби муҳим муаммоларни ижобий ҳал этиш имконини беради. Бу ўзгартишлар мулкни кенг суръатда давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштириш, кичик ва хусусий тадбиркорликни ривожлантириш, мулкдорлар синфини шакллантириш, ижтимоий иқтисодий ҳаётни ҳар томонлама эркинлаштириш орқали амалга оширилади.

Социал иқтисодиётнинг шаклланиши барқарор иқтисодий ривожланишга эришишни ва шу асосда, адолатли даромадлар сиёсатини амалга ошириш, камбағалликни қисқартириш ва кейинчалик бартараф этиш, аҳолини тўлиқ иш билан бандлигини таъминлаш, ишни ташкил этишни такомиллаштириш, социал суғурта тизимини ривожлантириш ва аҳолини социал қўллаб- қувватлашни таъминлайди.

Социал иқтисодиётда инсон омилининг иқтисодий самарадорлиги оша боради. Аҳоли фаровонлигининг кўтарилиши, унинг кафолатланган социал ҳимояси иқтисодий ривожланиш юксалишининг муҳим омилига, меҳнат фаоллигининг ошишига, кичик ва хусусий тадбиркорлик ривожланишига хизмат қилади.

Социал иқтисодиётнинг шаклланиши бошқарув тизимининг ҳамма даражада янгиланиши билан давом этади. Ижтимоий ҳаётнинг муҳим томонлари эркинлашлаштирилиши жараёнида аста- секинлик билан бошқарув тизимининг демократиялашувига олиб келади. Асосий стратегик йўналишларда давлат бошқарувини сақлаган ҳолда, давлатнинг бозор муносабатлари соҳасида, корхоналарнинг хўжалик фаолиятини бошқариш вазифаларидан воз кечиши содир бўлади. Маҳаллий ўз-ўзини бошқариш кучайиб боради. Шу билан бирга аҳолини социал ҳимоя қилиш, социал соҳаларнинг, яъни маориф, соғлиқни сақлаш, маданият, спорт ва бошқа соҳаларнинг ривожланишида давлат сиёсатининг аҳамияти анча ошади.

“Социал иқтисодиёт” махсус курсининг мантиқий тузилиши унинг методологик асосини ўрганишни мўлжаллайдики, бу биринчи бобда ўз ифодасини топган. Иккинчи бобда янги иқтисодиётнинг Ўзбекистонда иқтисодий ва социал таркибининг шаклланиши ва мустаҳкамланиши жараёнлари ёритилган. Учинчи ва тўртинчи бобларда республикада социал муаммоларни ҳал этилишининг асосий йўналишлари ва уларнинг истиқболлари баён этилган. Инсон омили социал иқтисодиёт моддий асосининг ривожланиши ва мустаҳкамланишига муқобил таъсирини бешинчи ва олтинчи бобларда тушунтириш билан курсни ўрганиш якунланган.

Тақдим этилаётган “Социал иқтисодиёт” махсус курсининг асосий мантиқий тузилиши иқтисодий ва социал жараёнларнинг диалектик ўзаро таъсири ҳисобланади.

Муаллифлар: и.ф.д. проф. К.С.Саидов (кириш ва биринчи боб), и.ф.н. Р.А.Сейтмуратов ( иккинчи боб), и.ф.н. доцент Д.Х.Асланова ва катта ўқит.С.А.Исхакова (учинчи ва тўртинчи боблар), и.ф.д. проф. М.М.Муҳаммедов (бешинчи ва олтинчи боблар). Махсус курсни яратиш жараёнида и.ф.н. У.Х. Ҳотамов материаларидан фойдаланилди.

Фанда ҳар қандай янги йўналишни яратиш чуқур илмий –амалий тадқиқотларни олиб борилишини талаб этади. Муаллифлар ушбу ўқув қўлланма “Социал иқтисодиёт” концепциясини талабалар учун содда тушунтиришга дастлабки уринишгина холос, деб ҳисоблайдилар. Бундай ҳаракат ушбу йўналишда янги ғоялар ва илмий изланишлар учун туртки бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Муаллифлар гуруҳи раҳбари – иқтисод фанлари доктори, профессор К.С.Саидов.

^ 1-БОБ: СОЦИАЛ ИŠТИСОДИЁТ ФАНИНИНГ ПРЕДМЕТИ


Социал иšтисодиёт, œрганиш предмети ва илмий изланишлар (тадšиšотлар) йœналиши сифатида яšин орада XXасрнинг охирида вужудга келган. Ёш фан бœлиб, кœплаб муаммолари ќалигача œрганиш жараёнидадир. Бу масалага бађишланган мавжуд нашрларда (илмий ишларда) умуман ёритилмаган масалалар ќам учрайди. Китобхон эътиборига таšдим этилаётган šўлланманинг биринчи бобида предметнинг моќиятини ва унинг концептуал асосларини тушунишига ёрдам берувчи услубиятга оид масалалар ёритилмоšда. Социал иšтисодиётнинг турли моделлар, ҳамда Œзбекистон Республикасида cоциал иšтисодиётнинг шаклланиш хусусиятлари билан танишиш китобхон šизиšишини уйђотади.


^ 1.1. Социал иšтисодиёт предметининг моќияти, маšсадлари ва вазифалари


Таянч иборалар: социал иšтисодиёт, социал иšтисодиётнинг концептуал асослари; социал-иšтисодий тизим; иšтисодий соќа; социал соќа; иšтисодий тармоšлар тузилиши; социал ва иšтисодий жараёнлар œзаро алоšаси, социал иšтисодиётнинг микро- ва макро-даражалари; социал иšтисодиёт фанининг маšсади ва вазифалари.


XX асрнинг иккинчи ярми ва XXI асрнинг бошлари кœплаб давлатларнинг марказлаштирилган режага асосланган тизими иšтисодий муносабатларнинг бозорий тизимига œтиши билан тавсифланади. ХХ асрнинг 30-йилларида социалистик тузумга йœналтирилган мамлакатларда иšтисодиёти юксак суръатлар билан ривожланаётганлиги кишиларнинг иšтисодий аќволини яхшилашни назарда тутган бœлса-да, бироš урушдан сœнгги йиллар даврида, айниšса, 60-йилларнинг œрталарига келиб, марказлаштирилган режага асосланган социалистик мамлакатлар, хусусан СССР иšтисодиётида оšсашлик ҳолати юз бера бошлади. 60-йилларнинг охири ва 70-йилларнинг бошларида иšтисодиёт тез суръатлар билан пасайди . 80-йилларда шундай буюк давлат иšтисодиёти жуда чуšур инšирозга юз тутди. СССРда ривожланган социализм ва коммунизм моддий–техника базасини яратишни тугаллаш назарияси асоссизлиги маълум бœлиб šолди. СССРда ва унинг таркибига кирган иттифоқдош республикаларда яшаётган кишиларнинг турмуш даражаси кескин пасайиши ва иšтисодиёт жараёнларининг барбод бœлиши кузатилди. Бундай ќолатлар СССР ва социализм тизимини танлаган барча мамлакатларга ќам хос хусусият бœлди. Иšтисодиётнинг муваффаšиятсизлиги ва йиђилган социал тангликнинг сабаблари, асосан, ишлаб чиšариш, таšсимлаш, айирбошлаш ва истеъмол жараёнларни социалистик асосда ташкил этиш назарияси ва амалиётдаги бутун мамлакат ќамда социал-иšтисодий тизим миšёсида йœлга šўйилган хатолар бœлиб šолди.

Марксистик хом хаёлликдан иборат бœлган коммунистик жамиятда моддий фаровонлик, мўл-кўлчилик, барча неъматларнинг сероб бœлишлиги ва жамият талаб šилишига šараб бу моддий бойликларни аҳоли œртасида эќтиёжига яраша таšсимлашга асосланиб, капитализм (бозорий иšтисодиёт) тизимини танšид šилган.

Коммунистик жамиятнинг юқори босšичига œтиш учун плацдарм вазифасини œташи лозим бœлган ривожланган социализм ќаšидаги концепция ќам асоссиз эканлиги маълум бœлиб šолди.

Капиталистик жамиятни ва унинг иšтисодиёти негизларини - хусусий мулк ва ишбилармонлиšни танšид šилиш, ишлаб чиšаришнинг барча воситаларига ижтимоий мулкчиликка асосланган коммунистик жамиятни яратиш давлат мафкурасининг асосий тамойиллари бœлиб хизмат šилган.

Иšтисодий ва социал жараёнларнинг ривожланишини объектив иšтисодий šонунлар таъсирининг натижаси деб тушунтирилди ва изоќланди. Иšтисодиёт šонунлари тизими доирасидан фаšат битта - социализмнинг асосий иšтисодий šонуни ажратиб олинди. Бу šонуннинг мазмуни ќаšида узлуксиз мунозаралар давом этди. Мунозарада šатнашувчиларнинг кœпчилиги социалистик ишлаб чиšаришнинг бош маšсади - юқори техникага асосланган иқтисодиётни ривожлантириш базасида аҳолининг ўсиб бораётган моддий ва маънавий эхтиёжларини тўлароқ қондиришдан иборат, деб тушинилган.

Шуни šайд этиш керакки, иšтисодиётнинг бу асосий šонунининг таърифида ёмон томони йœš. Бунда ижтимоий ишлаб чиšаришнинг маšсади таъкидланади ва бу маšсадга эришиш воситалари кœрсатилади. Бироš, бу маšсадларни šœлга киритиш механизмлари маъмурий–буйруқбозлик фармойишлари ва давлат томонидан хœжалик ќаётининг барча деталларига аралашувини кучайтириш йœли билан амалга оширишдан иборат бœлган: айрим ташкилотлар учун ишлаб чиšариш ќажмларини, нархларни шакллантиришни, товарлар сотиш ва ќ.к. марказлаштирилган тартибда режалаштиришда намоён бœлган. Хусусий мулкчилик ва тадбиркорлик мутлаšо таъšиšланган эди. Бозорий муносабатлар коммунистик жамиятнинг биринчи босšичига хос эди, ваšтинчалик ќолат сифатида талšин šилинарди.

Šайта šуриш даврида иšтисодиётдаги šотиб šолган šарашлардан баъзи бир чекинишларга йœл šœйилди. Хœжалик амалиётида бозор механизмларини жорий қилиш ђоялари пайдо бœла бошлади. Лекин бу уринишлар марказлашган режали бошšарув ва ишлаб чиšариш воситаларига ижтимоий мулкчиликнинг ќукмронлиги шароитида керакли бœлган натижа ва самарани бермади. Иšтисодиёт суринкасига пастга šараб кетди ва натижада юз миллионлаб кишилар муќтожлик ва камбађаллик домига тушиб šолди.

Социал-иšтисодий šурилишдаги маъмурий-буйруšбозлик тизимнинг йўлида кœпгина мамлакат ва халšларнинг ривожланишидаги аянчли тажрибаси социал ривожланишнинг янгича моделини танлаш заруратини туђдирди Шу боис иқтисодий тизим, социал-иқтисодий тузум, иқтисодий сиёсат, иқтисодий соҳа, социал-иқтисодий тараққиёт каби бизнинг фанимиз моҳиятини очиб берадиган категориялар мазмунини очиб бериш зарурдир.

^ Иšтисодиёт тизимининг “Ишлаб чиšариш, таšсимлаш, айирбошлаш, истеъмол жарёнида вужудга келадиган асосий иқтисодий муносабатлар шакли ва, мазмунини белгиловчи тамойиллар, šонун-šоидалар, šонуний асосда белгиланган меъёрлар йиғиндиси” деган кенг тарšалган ифода ҳисобланади. Иšтисодий тизим ќар бир мамлакатда œзининг тарихий анъаналарида давлат томонидан белгиланган šонуний ќужжатларда œз аксини топган ва социал-иšтисодий муносабатлар меъёрларида намоён бœлади.Ќар бир аниš иšтисодий тизимнинг мазмун-моќиятини аниšлаш учун šуйидаги саволларга жавоб бериш лозим бœлади: Нима етиштирилади ва ишлаб чиšарилади? Šандай ишлаб чиšарилади? Ким учун ишлаб чиšарилади?

Кишилик жамиятининг ривожланиши тарихида иšтисодиёт тизимининг œнлаб моделлари маълум. Бу моделлар œртасидаги фарšни социал иšтисодиётнинг асосий муаммоларини ќал šилишда турли услублар ва ёндашишлар орšали аниқлаш мумкин. Иšтисодий тизимининг пайдо бœлиши ва ривожланиши тарихи мамлакатларнинг ривожланиши ва мукаммаллашуви билан чамбарчас бођлиš. Иšтисодиёт тизими урф-одат, миллий анъаналар орšали авлоддан авлодга œтиб келган ва саšланиб šолган. Бу хусусиятлар илмий адабиётларда “Анъанавий иšтисодий тизим” деб юритилади. Одатда, бундай мамлакатларда моддий бойликларни ишлаб чиšариш, уларнинг технологияси, таšсимлаш тартиби, айрибошлаш, истеъмол šилиш, урф-одат ва тарихий жиќатдан шаклланган анъаналарга асосланади. Кишиларнинг иšтисодий ва социал эхтиёжлари меросхœрлик ва маълум табаšага ажралган социал гуруќга тегишлилигига šараб белгиланади ва амалга оширилади.

Иšтисодий тизимнинг анъанавийлиги миллий табиий-иšтисодий имкониятлардан фойдаланишга šаратилади. Одатда, бундай мамлакатларнинг иšтисодиёти бирёкламалик билан ифодаланади, Фаšат битта асосий ишлаб чиšариладиган маќсулот (пахта, šаќва, цитрус œсимликлари ва бошšалар) турига ихтисослашади. Оšибатда, бундай мамлакатлар иšтисодий жиҳатдан šарам бœлган давлатлар šаторида колиб кетишлари мумкин.

Анъанавий социал-иšтисодий тизим, ќозирги шароитда, тараššиёт йœлига тœсиš бœлади ёки амалдаги тузумнинг барšарорлигига таќдид солади.

Иšтисодий тизимнинг бош омили бœлган - инсон ва унинг эќтиёжларисиз шакллана олмайди. Барча ривожланган мамлакатлар œзларининг асосий иšтисодий дастурларини фуšаролар фаровонлиги ќаšидаги ђамхœрликка šаратади. Кишиларнинг иšтисодий ва маданий талабларини šондириш, кам таъминланган оилалар, ногиронлар, кекса кишиларни ќимоя šилишни мамлакатлар œзларининг иšтисодий ва молиявий имкониятларидан, биринчи галда давлатлар иšтисодий сиёсатининг устувор йўналишларидан келиб чиššан ќолда амалга оширадилар.

Ќозирги авлодимиз яна бир иšтисодиёт тизимининг жонли гувоќи бўлиб ќисобланади. Бу тизим марказлаштирилган – режали ёки маъмурий - буйруšбозлик иқтисодиёт тизими деб ќам аталади. Маъмурий - буйруšбозлик тизимида иšтисодиётнинг барча масалалари, шу жумладан, социал масалалар бœйича šарорлар марказий ҳукумат, юšори давлат ташкилотлари ва жойлардаги уларнинг вакиллари томонидан šабул šилинади ва ќал šилинади. Моддий ва молиявий маблађлар давлат мулкидир. Шундан келиб чиšиб, гарчи мулк šонуний жиќатдан жамият аъзолари мулклари деб аталиб, халš мулки деб ќисобланса-да, у моќият эътибор билан давлат ихтиёрида бœлади, ва бу мулк тизими маъмурий буйруšбозлик усули орšали бошšарилади. Маъмурий буйруšбозлик тизими бошšарувда барча иšтисодий тузилиш, уй-рœзђор хœжалиги, корхоналардан тортиб, то халš хœжалиги тармоšлари ва жойлардаги иšтисодиётигача ягона халš хœжалиги режасига буйсундирилади. Моддий маблађлар халš хœжалиги маълум тармоšлари ва ќудудларнинг ќаšиšий истеъмол šилиш талабларини ќисобга олмасдан биринчи œринда узоš муддатга таšсимланади. Социал-иšтисодий алоšаларнинг СССР ва социалистик тизимдаги бошšа бир šатор мамлакатларнинг тажрибалари мазкур тизим самарасизлигини, кœп харажатлилигини, бошšариш жуда šийинлигини ва ижтимоий ишлаб чиšариш пировард маšсади бœлган, халšнинг иšтисодий аќволини яхшилашни ва юксалтиришни таъминлай олмаганлигини кœрсатди.

Кœп асрлик жаќон тажрибаси иšтисодий алоšаларнинг бозор муносабатлари энг юšори самара берувчи тизим эканлигини кœрсатди. Бозорий иšтисодиёт хусусий мулкчиликнинг турли туман шаклларига асосланади. Бу тизимда хусусий мулкчиликнинг мавжудлиги туфайли ишбилармонлик ва раšобатчилик биринчи œринда туради. Амалда бœлган социал иšтисодий тизимнинг моќияти шундан иборатки, моддий бойликлар истеъмолчи ва сотиб олишга šурби етадиган харидорнинг талабига šараб белгиланади. Харидор œзининг пулига сотиб олиш орšали фойда кœришини назарда тутиб “овоз” беради. Ишлаб чиқарувчи, ўз навбатида, бозорнинг талабига қараб товарлар ишлабчиқаради ва хизматлар кўрсатади. Бу жараёнда илђор технология хизматидан унумли фойдаланиб, кам харажат šилишга ќаракат šилади. Натижада, харидорнинг талабини šондиради ва œзи ќам меќнати орšали даромадга эришади. Бозор иšтисодиётидаги раšобатчилик, иложи борича, кам харажат šилиб, сифатли маќсулот ишлаб чиšаришга мажбур šилади. Айни пайтда, кишининг раšобатдошига нисбатан товарни паст нархда кœпроš сотиши фойдали бœлади. Дунё мамлакатларининг асосий šисми социал-иšтисодий тизимнинг бозорий моделидан фойдаланадилар. Шуни алоќида šайд этиш керакки, бозорий иšтисодиёт тизими œз-œзидан халšнинг иšтисодий аќволи ва иšтисодий осойишталигини таъминламайди. Дунёда жуда кœп тараššий šилмаган, лекин бозор муносабатларига œтган мамлакатлар бœлиб, улар юз йиллар давомида иšтисодий мустаšилликка ќамда табиий бойликларини халšнинг фаровонлиги учун ишлатишга эришолмасдан келишмоқда. Бу ќодисанинг асосий сабаби сифатида амалда бœлган мустамлакачилик сиёсатининг мероси оšибатлари деб ќисоблаш мумкин. Кœп асрлар давомида метрополия давлатлари мустамлака халšларнинг иšтисодий šарамлигини таъминловчи тузумни œрнатган эдилар. ХХ асрнинг II ярмидан бошлаб, БМТ ташаббуси билан мустамлакачилик тизимининг оšибатларини йœšотиш ќамда šолоš давлатлар ќудудида муносиб турмуш шароитларини яратишнинг кенг дастури амалга оширилмоқда. Аммо кœп миллионлик šарзларнинг йиђилиб šолиши иšтисодий ва социал муаммоларни тезда ќал šилишда тœсиš булиб келмоšда. Бундай мамлакатларда камбађалчиликни ва šашшоšликни енгиш долзарб муаммолардан бири бœлиб келмоšда.

Фаšатгина нормал шаклланиб келаётган бозорий тизим иšтисодиётнинг самарали ривожланиши ќамда социал муаммоларни муваффаšиятли ќал этишни таъминлаши мумкин. Буни индустриал давлатларнинг ва иккинчи жаќон урушидан сœнг мустаšиликка эришган Жанубий Корея, Малайзия, Сингапур, Гон-Конг каби мамлакатлар мисолида кœриш мумкин.

ХХ аср учун иšтисодий-социал тизимнинг аралаш турдаги яна бир моделининг пайдо бœлиши хос бœлди. Бу модел иšтисодий сиёсатда тадбиркорлик фаолиятининг эркинлиги ва бозорий воситалар орšали социал муаммоларни ќал этишда давлатнинг фаол иштирокини биргаликда муваффаšиятли šœшиб олиб боради. Аралаш моделга асосланган давлатлар сирасига Швеция, Германия ва бир šатор бошšа давлатлар киради. Бу давлатларда иšтисодий юксалиш стратегияси муќим социал муаммоларни ќал этишга бœйсундирилган. Кучли социал йœналтирилган иšтисодиётни яратишга МДЌнинг кœплаб давлатлари šаторида Œзбекистон Республикаси ќам ќаракат šилмоšда.

Аралаш иšтисодиётга асосланган давлатлар тажрибаси шуни кœрсатади-ки, “соф” бозор ва марказлашган-режали иšтисодиёт моделларини šœллайдиган давлатларга нисбатан бу тизим бир šатор афзалликларга эга, яъни барча турдаги ресурслардан самарали фойдаланиш учун шароитларни яратади, катта ќажмдаги инвестиция (šуйилма)ларни талаб šиладиган замонавий технологияларни ишлаб чиқаради ва муваффаšиятли жорий этади, тадбиркорлик фаолиятининг эркинлигини кўзда тутади, муќим социал муаммоларни ќал этишда давлат аралашувини таъминлайди.


“^ Социал иšтисодиёт” предметининг моќияти

“Социал иšтисодиёт” ўз мазмунига мувофиқ турли социал-қтисодий фанлар . билан бођлиšдир. (1-Чизмага šаранг).

Кœплаб ёш илмий йœналишлар каби социал иšтисодиёт аниš таърифга эга эмас. Ќозирги пайтда бу фаннинг илмий асосланган таърифини бериш буйича дастлабки уринишлар šилинмоšда.

«Социал иқтисодиёт – бу хўжалик юргизиш тизими булиб, у бир вақтнинг ўзида социал жиҳатдан йўналтирилган иқтисодиётни ҳамда ижтимоий йўналтирилган социал ривожланишни таъминлашга қаратилгандир» деган таъриф мавжуд1. Социал иšтисодиётни шакллантириш ва амалга ошириш концептуал мазмунининг марказида инсоний капитал туради деб, муаллиф мантиšий равишда тўғри фикр юритади. Бундай таърифда социал иšтисодиётнинг иšтисодий œсиш ва социал ривожланиш œртасидаги œзаро алоқаси намоён бœлмоšда. Лекин, мазкур таърифда социал иšтисодиёт иšтисодий категория сифатида œрганилмайди. Бундан ташšари, ќаётий неъматларни яратиш ва истеъмол šилиш ќамда турмуш даражасини шакллантириш жараёнида одамлар ва социал гуруќларнинг иšтисодий муносабатлари œз аксини топмаган.


1-Чизма.


Социал иқтисодиёт


Меҳнат иқ

тисодиёти


Иқтисодий география

Иқтисодий назария


Аҳолишунослик


фалсафа

Социал менежмент

Социология

Социал химоя

Суғурта

Социал мехнат

Руҳшунослик

Социал педагогика

Тарих

Сиёсатшунослик


Менежмент


Макро ва микро иқтисодиёт

Минтақавий иқтисодиёт

Кишлок хўжали-

ги иқтисодиёти

Саноат ик-тисодиёти


Муниципал

иқтисодиёт
Социал иқтисодиётнинг бошка фанлар билан алоқаси


Бизнинг фикримизча, “Социал иšтисодиёт”га «мулкчиликнинг хилма-хил шаклларига, тадбиркорликнинг эркинлигига, сођлом раšобатчиликка ќамда иšтисодиётнинг юšори ривожланиши асосида аќолининг муносиб ќаёт кечириш даражасини таъминлайдиган социал сиёсатга асосланган муносабатлар тизими» сифатида таъриф бериш маšсадга мувофиқдир.

Бундай тушунча Социал иšтисодиёт фаšатгина ривожланган давлатларнинг бозорий иšтисодиёт ќамда œтиш иšтисодиётига асосланган давлатларда бозорий муносабатлар шаклланиши шароитидагина амал šилиши мумкинлигини таъкидлайди. Белгинланган тушунчада, айниšса, мулкчилик муносабатлари, уларнинг хилма-хиллиги кайд этилади. Бу эса улар œртасида сођлом бозор раšобатчилигини, маҳоратли бизнесменлар ва оддий товар ишлаб чиšарувчиларнинг šобилиятларини амалга ошириш учун имконият очиб берадиган тадбиркорлик эркинлигини тақозо этади. Бундан ташšари, юšоридаги тушунчада аќолининг социал ќимоя кафолатини таъминлашга алоќида œрин ажратилган. социал ќимояланмаган фуšаролар (нуронийлар, кœп болали оилалар, ногиронлар ва ёрдамга муќтож бœлганлар) фаровонлигини бозорий муносабатлар зиддиятларини кучсизлантириш учун лозим.

Социал иšтисодиётнинг бош маšсади - инсоннинг эркин ривожланишини, ќар бир фуқаро учун ва бутун мамлакат аќолисининг муносиб турмуш сифатини таъминлаш зарурати ќисобланади. илғор фан ва техника ютуšлари ќамда инсоний омилдан ќар тарафлама фойдаланиш асосида, узлуксиз равишда ривожланаётган иšтисодиётга ўтиш даврида, эришиш воситасидир.

Социал иšтисодиётнинг шаклланиши ва ривожланиши фаšатгина давлатнинг фаол иштироšида мавжуд бўлади. Иšтисодий ва социал дастурларининг муваффаšиятли амалга ошиши давлатнинг иšтисодий сиёсатига ва давлат ҳокимиятининг субъектлари сиёсий жиҳатдан етуклигига бођлиšдир. Ижтимоий соќа иšтисодий стратегиянинг устивор йўналишига айланмоšда. Объектив сабабларга кœра давлат «Социал давлат» бœлиб келмоқда. Фуšаролар социал ќаётини таъминлаш, социал эхтиёжларини šондириш, турмушнинг муносиб даражасини ва сифатини таъминлаш нафаšат социал ривожланиш тенденцияси, балким давлатнинг социал сиёсатининг меъёрига айланмоšда. Айнан шу ижтимоий муќитда социал иšтисодиётнинг назарияси ва амалиёти ривожланмоšда. Синфий ва социал гурухларнинг œзаро муносабатларида социал ќамкорлик муносабатлари œрнатилмоšда. Чуšур ижтимоий йўналтирилган иšтисодий сиёсатга асосланган давлатларгина социал давлатларга айланиши мумкин. “Социал давлат” тушунчаси пайдо бœлиши айнан шу билан бођлиšдир. Бу тушунча Швеция, Германия, АŠШ ва эришилган иšтисодий ютуšларга асосида кенг кўламдаги социал ислоќотларни олиб борувчи бошšа давлатларни тавсифлашда šўлланилади. Адабиётларда «бозорий социализмнинг Швеция модели», «Германия социал бозорий иқтисодиёти», «АКШ либерал бозорий модели каби ибораларни ҳам учратиш мумкин. Социал давлатда фуšаролар ва давлат œртасида хуšуšий асосда бири-бири олдида мажбуриятлар œрнатилади. Давлат инсоннинг муносиб турмуш даражасини ва эркин ривожланиши учун шароитларни яратиш учун масъулдир. Фуšаролар кафолатланган эркинлик ва мулкчилик муносабатлари асосида ўз моддий фаровонлиги учун жавобгардир. Давлат ва фуšаролар œртасидаги œзаро масъулиятлилик социал иšтиодиётнинг ќуšуšий таянчи сифатида хизмат šилади.


“^ Социал иšтисодиёт” фанининг маšсадлари:

талабаларнинг инсонларга муносиб ќаёт кечиришлари учун зарур бœлган шарт-шароитларни ва уларни кафолатланган социал ќимоялашга мœлжалланган кучли иšтисодиётга асосланган тизимни яратишга ќаракат šилаётган жамиятда иқтисодий ва социал жараёнларининг ўзаро алоқалар моҳиятини чуšур œрганиш ва тушунишлари;

мамлакат фуšаролари фаровонлигининг юксалишига йўналтирилган давлат Социал сиёсатини ќаётга татбиš этишда фаол иштирок этиш маќоратини ќосил šилишлари талаб килинади.


“^ Социал иšтисодиёт” фанини œрганишда šуйидаги вазифалар белгиланган:

иšтисодий ва социал вокеъликларни œзаро алоšаларини ва мураккаб жараёнларини чуšур таќлил šилиш билимларини эгаллашни œрганиш;

иšтисодиёт ва социал соќанинг мувозанатланган ривожланишини таъминлаш йœлларини ва манбаларини аниšлаш;

Социал иšтисодиёт бœйича назарий билимларни маќалла, корхоналар, туман, шаќар, вилоят, мамлакат, келгуси иш-жой миšёсида иšтисодий ва социал вазифаларни ќал этишда šœллаш;

ижодий ёндашув асосида социал иšтисодиётнинг турли моделларини œрганиш ва шу йœналишдаги илмий изланишларда иштирок этиш.

Илмий йœналиш сифатида социал иšтисодиётнинг асосий вазифалари деб қуйидагиларни ќисоблаш лозим:

иšтисодиётнинг ва жамиятнинг социал ќаётининг œзаро алоšаларини œрганиш;

социал жараёнларга иšтисодиётнинг таъсирини ва иšтисодиёт ривожланишига социал омилнинг šайта таъсири механизмини ёритиб бериш;

социал-иšтисодий муносабатлар тизимида инсоннинг œрнини аниšлаш. Инсон ва унинг доимо œсиб бораётган эќтиёжлари иšтисодиёт ва социал ќаётнинг œзаро алоšаларнинг марказий бўђини.эканлигини исботлаш;

Социал иšтисодиётга таянган ќар бир давлатга хос бœлган умумий белгилари ќам бор, я
Иšтисодий соҳа


^ Инсон


Социал соҳа






Иšтисодий ривожланишнинг даражаси одамларнинг ва жамиятдаги социал гуруќларнинг социал аќволига ќал šилувчи таъсирини кœрсатмоšда. Œз навбатида, алоќида шахс ва гуруќларнинг социал аќволи даромадларни, мулк миқдорини таšсимлашга, шунингдек, шахс ривожланиши учун тенг имкониятлар мавжудлигига бођлиšдир.

Иšтисодий ва социал жараёнларни œзаро яхлит алоšада œрганиш иšтисодий тизим тушунчасини аниšлашда мавжуд бœлган ёндашувларга аниšлик киритиши имконини яратади. Инсон жамиятининг ривожланиш босšичларини иšтисодий белгиларга šараб эмас, балки социал-иšтисодий тизимлар бœйича œрганиш маšсадга мувофиš ќисобланади.

Социал-иšтисодий тизимни œрганишда бу хилдаги ёндашув иšтисодий ва социал жараёнларнинг œзаро таъсирини таќлил šилишда, иšтисодий œсишнинг šœшимча омилларини аниšлашда ќамда жамият олдидаги социал муаммоларни ќал этишда кœпроš имкониятлар яратади.

Социал соќа турли хизматлар кœрсатиш билан бођлиš бœлган бир šатор корхона, ташкилот, муассаса ва тармоšларни šамраб олади. Буларга šуйидагилар киради:

3-Чизма



^ СОЦИАЛ СОЌА

ФАОЛИЯТ ТУРЛАРИ

Болалар мактабгача тарбиялаш муассасалари

Болаларни тарбиялаш ва сођлиšни саšлаш бœйича хизматлар кœрсатади

Сођлиšни саšлаш муассасалари

Мамлакат šонунларида белгиланган тартибда (тœлов асосида бепул, имтиёзли) аќолига тиббий хизмат кœрсатади<